1923 y?l?nda daha Cumhuriyet ilan edilmeden Mustafa Kemal, ?zmitte gazetecilerle gr?rken onlara "Kasabalarda, kentlerde i? adamlar? vard?r. Fakat kyl s?n?f? temeldir. Yaln?z bunun ?kar? sa?lan?rsa bu i? adamlar?n?n ?kar? zedelenir mi? Hay?r, buna olanak yoktur. nk bir kere bu i? adamlar? halk iin gereklidir. Bunlar birbirinden ayr?lmazlar. Birbirlerine gerekmektedir. Tersine i? adamlar?n? desteklemek, ileriye do?ru ynlendirmek gerekir. Ve bu ba?l? ba??na dikkate al?nacak bir hedeftir. Bundan dolay? halk?l?k a?s?ndan d?nld? zaman bunlar?n da hakk?n?n verilmesi gerekir. Kasabalarda orta tccarlar vard?r. Fakat bu orta tccarlar bile yine kyl ve halk iin gerekli olan bir s?n?ft?r. Bunlar? da yok edemeyiz, zarar veremeyiz. Tersine onlar? da korumak ve daha ok zengin yapmak zorunday?z. lkemizin genel ?karlar? da bunu buyurmaktad?r. Bu orta tccarlar?n stnde ne var? Byk tccarlar... Byk sermaye sahipleri... Sorar?m beyler, lkemizde byk sermaye sahibi, ok servet sahibi ka ki?i vard?r ve bunlar?n ka paras? vard?r.
Bana Trkiyede ka tane milyoner gsterebilirsiniz? Ve en zengin adam?m?z?n ka paras? vard?r. Elli bin lira, yz bin lira... Sermaye nedir? Kapitalist olarak ortaya koyaca??m?z ve zerlerine hcum edece?imiz bunlar m?d?r? Hay?r beyler, bu lke ve bu lkenin insanlar? daha ok zengin olmaya zorunludur ve bu hakk?d?r. Bunun iin onlar?n servetlerine gz dikmeyece?iz ve orta tccarlar? da onlar?n dzeyine ?karaca??z ve hep beraber daha ok zengin olaca??z. ?steriz ki beyler, lkemizde ok ve ok milyonerler, milyarderler olsun! O zengin insanlar ba?l? ba??na bu lkede bankalar, ?imendiferler, fabrikalar, ?irketler vb. sanayiyi kursunlar! Bizi yabanc?n?n sermayesine muhta b?rakmas?nlar. Dolay?s?yla onlara d?man olmak de?il onlar? daha ok zengin etmek bu lkenin gerek ?karlar? gere?indendir. O halde beyler onlar halkt?r, onlar da bu toplulu?un iindedir. Bal?kesirde de Bu ulusun siyasi partilerden ok can? yanm??t?r. (...) Di?er lkelerde partiler ekonomik amalar zerine kurulmu? ve kurulmaktad?r. (...) Bu nedenle biraz paras? olanlara da d?man olacak de?iliz. Tersine lkemizde birok milyonerin hatta milyarderin yeti?mesine al??aca??z a?klamas?n? yapt?. Namuslu, al??kan ve zengin insanlar?n o?almas?n? isteyen Mustafa Kemalin bu d?n gerekle?tirecek insanlardan biriydi Nuri Demira?. 1886 y?l?nda bir Anadolu kasabas?nda do?du. ya??nda babas?n? yitirdi. Be? ya??nda okula ba?lad?. Okurken al??ma ya?am?na da at?ld?. Okudu?u okulda yard?mc? ?retmenlik yapt?. Okulu bitirdi?inde 17 ya??nda bir delikanl? olarak Ziraat Bankas?na memur oldu. Halk al?ktan k?r?l?rken depolarda rmeye yz tutan tah?l? satt?. Bu onun ilk ba?ar?y? elde edi?i ve ilk soru?turmaya u?ray???na neden oldu. Bu?day? rtse, halk da al?ktan lse soru?turmaya u?ramazd?. Bunu gze ald?. Soru?turmadan akland?. Maliye Bakanl???'n?n s?nav?n? kazand?. ?stanbul'a yola ?kaca??nda kent, o gne dek grlmemi? bir kalabal?k e?li?inde a?layarak onu u?urlad?. ?stanbula geldi?inde yine ulusunun ?karlar? do?rultusunda al??may? srdrd. Taksim K??las? ve Talimhanenin Frans?zlara verilmesini engelledi.
Hasky Mal Mdrl? ne getirildi. Maliye Mekteb-i lisinde gece derslerine kat?larak yksek?renimini yapt?. ??galcilere gsterilen ayr?cal??a dayanam?yordu. Ulusal onuru ve ?erefi buuk ayaktak?m?n ayaklar? alt?nda i?nenen bir hkmete memurluk edemem dedi ve istifa etti. Btn servetini ticari alanda de?erlendirmeye karar verdi. O y?llarda yabanc?lar?n tekelinde olan sigara ka??d? i?ine girdi. ?lk Trk sigara k??d?n? retti. Byk bir cesaret isteyen giri?imdi. Bununla yetinmedi, retti?i rne Trk Zaferi ad?n? verdi. ??yerine sat?? pe?in, fiyat kesin, pazarl?k yok levhas?n? ast?. Daha sonraki y?llarda da i? yerlerine benzeri levhalar asmay? gelenek edindi. Mdafaa-i Hukuk iinde yer ald?. Anadoluya yard?m gnderdi. D??al?m ve sat?m i?lerine ba?lad?. 40 ya??na bast??? gn yazd?rd??? ba??? belgesinde Var olan ve ya?am?m?n sonuna kadar al??mamdan elde edilecek olan ki?isel servetimden aile ve evlatlar?m?n orta halde geimlerine yetecek ve yavrular?m?n yksek?renim masraflar?n? sa?layacak tutar ?kar?ld?ktan sonra ya?arken yapmaya ba?ar?l? olamayaca??m yararl? kurulu?lar meydana getirmek ve srdrmek ko?uluyla ki?isel servetimi ba???lad?m dedi. Cumhuriyetin ilan?ndan sonra bir Frans?z ?irketi, stlendi?i demiryolu yap?m? i?inden ekildi. Nuri Demira? demiryolu giri?iminin yar?m kalmas?na ok zld. ?ine sindiremedi. Demiryolu ad?m ad?m ilerlerken geri kalm?? blgelerde ekonomik geim kaynaklar?n?n yarat?lmas? projesini ya?ama geirdi. Kad?nlar? ve kylleri el sanatlar?n? geli?tirmeye ynlendirdi. Nuri Demira? i?lerini uzaktan kumanda ile yrten biri de?ildi. ?yi ve kt gnlerinde i?ilerinin yan?nda oldu. zellikle i?lerin zorla?t??? tnel, engebeli arazi al??malar?nda i?ilerle birlikte omuz omuza al??t?. Samsun-Erzurum, Fevzipa?a-Diyarbak?r, Afyon-Dinar, Sivas-Erzurum, demiryolu a?? ile kentler birbirine ba?land?. Bu al??malar ile de?il, devlete kazand?rd??? para ve g ile vnd. Atatrk bu hizmetlerinden dolay? Mhrdarzade olarak tan?nan iki karde?e Demira? soyad?n? verdi. Hastal?k. Hatay, i isyanlar, gerici muhalefet ile bo?u?an Atatrk ile Nuri Demira??n aras?n? amaya al??anlar vard?. zellikle Enver Pa?an?n karde?i ba?ta olmak zere, ynetim kar??tlar? ile olan dostlu?unu kullanmak isteyenler oldu. Ancak Nuri Demira? kap?s? herkese a?k olan biriydi. Geti?imiz y?l aram?zdan ayr?lan yazar Mehmet Fuat?n annesi Piraye ile evlenen Nz?m Hikmet cezaevinden ?kt?ktan sonra kiral?k ev arad?. O gnleri yazan Ha?an ?zzettin Dinamo Nz?m Hikmetin a?z?ndan ?yle aktar?yor: Ya?ama ko?ullar?m?z ok dard?. Ayr?ca evlerinde oturdu?umuz mlk sahipleri de bizi patlayacak bir bomba gibi grd?nden s?k s?k kap? d??ar? edilmek tehlikesiyle kar??la??yorduk. Bir gn kendimize gre alakgnllce bir ev ararken gazetede bir ilan grdk. Bu Anadoluyu demir a?larla rmeye al??an ok zengin mteahhitlerden Nuri Demira??n apartman?nda bir ekme kat?n ilan?yd?. Gndzn matbaada pek ok dzeltme i?im oldu?undan ancak ak?ama do?ru ba??mda nl ya?l? kasketim, stmde kirlice i? elbisemle Nuri Demira??n yaz?hanesine u?rad?m... Demira? bir yandan k?l?k k?yafetime bir yandan da dzgn konu?mama, ayd?n ki?ilere zg yz izgilerim e bak?yor, tereddtler geiriyordu. Nereden usuna geldiyse birdenbire ad?m? sordu Nz?m Hikmet dedim. Sen misin bunu syleyen? Koca Demira? birdenbire yerinden f?rlayarak stme at?ld?. Vay sen ha?
Nz?m Hikmet ha? Neden deminden beri sylemezsin de beni tereddtler iinde b?rak?rs?n? Baksana ?u raflara eksiksiz btn kitaplar?n orda. Ben senin Trkiyede en iyi okuyucular?ndan, be?enenlerinden biriyim diyerek durmadan elimi s?k?yor, s?cak bir dostlukla sall?yordu. ?stedi?in ev olsun, Nz?mc???m. O daireyi bu andan ba?layarak sana ay?r?yorum. Para pul istemem. Verirsen dar?l?r?m. ?ste?ince otur? S?cak su da vard?r' dedi. Y?llar sonra yersiz yuvas?z kalan Neyzen Tevfike de sahip ?kt?. Alkol en ok k?zd??? ve kar?? ?kt??? al??kanl?klar?n ba??nda geliyordu. Buna kar??n Neyzene para gnderiyordu. Neyzen son y?llar?n? onun verdi?i evde geirdi ve orada ld. Filozof R?za ve Neyzen Tevfik'i s?k s?k evinde konuk edip yemek yer, gr? al??veri?inde bulunurdu. Atatrkn d?lediklerini ya?ama geiren biriydi Nuri Demira?. Demiryolu yan?nda Atatrk'n Gelecek Gklerdedir diyerek i?aret etti?i yolda nemli ad?mlar att?. O y?llarda hava gcn art?rmak iin illerde paralar toplan?yor, al?n?p orduya arma?an edilen uaklara o ilin ad? veriliyordu. Zengin i? adamlar?ndan da para isteniyordu. Vehbi Ko 5 bin Lira verirken Abdurrahman Demira? uak paras? 120 bin Lira verdi. Nuri Demira? ise Siz ne diyorsunuz? Benden ulus iin bir ?ey istiyorsan?z en mkemmelini istemelisiniz. Mademki bir ulus uaks?z ya?ayamaz. yleyse bu ya?ama arac?n? ba?kalar?n?n ba????ndan beklememeliyiz. Ben bu uaklar?n fabrikas?n? yapmaya aday?m diyerek kollar?n? s?vad?. Bu nl bir deyi?in gerekle?mesiydi. Bir insana her gn bal?k tutup verece?ine ona bal?k tutmay? ?retmek demekti. Yurt d???nda incelemelere ba?lad?. D?ncesini ?yle anlat?yor: "Avrupadan Amerikadan lisanslar al?p uak yapmak kopyac?l?ktan ibarettir. Demode tipler iin lisans verilmektedir. Yeni icat edilenler ise byk bir s?r, byk bir k?skanl?kla saklanmaktad?r. Bununla birlikte kopyac?l?k srdrlrse modas? gemi? ?eylerle bo? yere zaman geirilecektir. ?u halde Avrupa ve Amerikan?n son sistem uaklar?na kar??l?k yepyeni bir Trk tipi yarat?lmal?d?r. Nuri Demira?, her i?te temelin e?itim oldu?una inan?yordu. Uu? okulu kurdu. Erdal ve mer ?nn bu kurslara kat?lanlar aras?ndayd?. ?yi bir mhendis olan yard?mc?s? Selahattin Alan retilen uaklardan birini deneme uu?u iin, Eski?ehir ?nn Havaalan?na, uu? ve alan deneyimi az olmas?na kar??n bizzat gtrmek istedi. Eski?ehirde uak, alana hayvanlar?n girmemesi iin kaz?lan ukura d?t ve pilot da ya?am?n? yitirdi. Bu f?rsat?lar iin beklenen an oldu. Ba??ms?z denetilerin verdi?i olumlu raporlara kar??n Trk Hava Kurumu sipari? etti?i 65 ua?? almaktan vazgeti. ?? yarg?ya yans?d? ancak siyasi bask?lar?n etkisiyle mahkeme olumsuz karar verdi. Nuri Demira? amac?n? ?yle dile getiriyordu: "Ben burada ua??n bir lm be?i?i olmad???n? kan?tlamaya al???yorum. Uak bugn grd?nz ula??m aralar?n?n en cana yak?n?d?r. Burada 16.000 uu? yap?ld?. Ve bugne kadar bir kimsenin bile burnu kanamad?. 16.000 de?il 16 mil-, yon uu? bile olsa kimsenin burnu kanamayacakt?r. Burada egemen olan 6 ilkeye ba?l? kal?nd?ka hi kimsenin uaktan bir zarar grmeyece?ine inanm?? bulunuyorum. Btn iste?im Trk genli?inin kanatlanmas?n? grmektir. Bu yolda btn ki?isel servetimi adam?? bulunuyorum. Gerekirse s?rt?mdaki gmle?i bile bu ama u?runa satmaya haz?r?m. THK, Fransadan kullan?mdan kald?r?lan Henrio uaklar?n? sat?n ald?. Gelen uaklar k?sa bir sre sonra hurdaya at?ld?. Nuri Demira?, 10 milyonluk zarar? sineye ekti. ok gemeden zerinde fabrika ve uu? ett merkezi olan Ye?ilkydeki arazisi yok fiyata kamula?t?r?ld?. ?smet ?nnye birer y?l arayla iki mektup yazd?. Yan?t alamad??? mektuplarda ?unlar? s?ralad?: ??ilerim ve fabrika personeli i?siz kalm??t?r. Tam ve yetkin bir i? alan? bulamam??lard?r. Bu kurum lke savunmas? iin yararl? bulunuyorsa derhal sipari? verilerek ya?at?lmas?n?n sa?lanmas? iste?ini mare?al hazretlerine ekilen telgrafa ?imdiye kadar cevap al?nmam??t?r. Bu u?urda ?imdiye kadar harcanan bir buuk milyon ile -ho? karakterim buna uygun de?il ya, rne?in 15-20 han, apartman yapt?r?r, y?lda 150-200 bin Lira gelir alarak, istedi?im yerde gezip tozard?m. K?sacas? Trke atas?ndan miras ve dnyaya rnek olmu? at?l???n bugnk biimi havac?l?kt?r. (...) Bir y?ldan beri sren (?kinci Dnya) sava?lar?n?n hibirinde sng sngye sava??ld??? duyulmam??t?r. Vatan?n savunmas? iin d?manlar?n silahlar?ndan daha stn daha bol arala ve Trk dehs?n?n rn olan yeni yeni bulu?lar?m?zla gerekti?inde dnyaya kar?? koymaktan asla ekinmeyen kahraman Trk askerleri donatmak, devleti ynetenlere ve ba??nda bulunanlara aittir. Atalar?m?z birka yz y?l nce kaleler, hisarlar ve surlar iinde ve d???nda sava?lar kazand?lar, lkeler ele geirdiler diye biz de gemi?e mi geri dnelim? Yerimizde mi sayal?m? D?manlar?m?z? alt etmek iin onlar? en modem ve yeni icat silahlar?m?zla kar??lamal?y?z. Benzer bir durum ayn? y?llarda ?ngilterede ya?an?yordu. ?lerlemi? ya??nda emeklilik gnlerini ya?amaya al??an Churchill, ?ngiltere parlamentosuna, kamuoyuna ve hkmete uyar?lar yaparak Nazilerin h?zland?rd??? uak yap?m?na dikkat ekerek lkesini sava?a kar?? uyan?k olmas?n? ve hava gcn art?rmas?n? istiyordu. ?lk Trk ua?? yan?nda ilk Trk yap?m? para?t retimini de gerekle?tiren Nuri Demira? y?lmad?, yeni projelere yneldi. Divri?ide ba?layacak kentle?me, ky-kent projeleri geli?tirdi. lkenin yer alt? kaynaklar?n?n, madenlerin, petroln kullan?m? iin planlar haz?rlad?. Bu yap?lar iinde spor tesisi, havaalan?, yunak, kooperatif, okul, revir gibi a?da? kent planlamas?nda yer alan her trl tesis vard?. 1 931 y?l?nda Asyay? Avrupa ile birle?tirmeyi d?nd. 4 y?l sren bir ett al??mas? sonucu Amerikan?n en byk elik fabrikas? ile de gr?erek bugn bile sahip olmad???m?z, iinden demiryolunun da geece?i bir kpr yapmak istedi. Salih Bozok bu projeyi Atatrk'e gtrd. Atatrk bu projeyi ok be?endi ve hkmete gnderdi. Ankarada Bay?nd?rl?k Bakan? Ali etinkaya Olmaz bu i? diyerek kesip att?. Kentin gzelli?ini bozar diye projesi geri evrildi. Nuri Demira? gr?meden ayr?l?rken Bu i? olacakt?r. ?stanbul buna muhtat?r. Ben yapamazsam evlad?ma b?rak?r?m dedi. 1934 y?l?nda bu kez imento i?ine el att?. Yabanc?lar?n elinde olan imento retim ve sat???nda byk bir vurgun vard?. Oturup al??malar yapt?. 33 Lira ya sat?lan imentoyu 13 Liraya satmaya sz verdi. Ancak imento fabrikas?n? yapmas?na izin verilmedi. Keban Baraj?n? gndeme getirdi?inde onun o gn iin de?il 50 y?l sonras?n? d?nerek planlar yapan ileri gr? anla??lamam??t?. Ynetenlerin, brokrat ve aristokratlar?n engelleriyle her trl at?l?m? durdurulan Nuri Demira? bir ilki daha gerekle?tirdi. ok partili ya?am?n kap?lar?n? at?. ?nanc? ?uydu: "Ekonomik ve sanayi alan?nda kalk?nmam?? uluslar, siyasi btn lklerini de sa?layamazlar. Bu nedenle partisinin ad?n? Milli Kalk?nma Partisi koydu. Nuri Demira??n d?ncelerine ald?r?? etmeyenler onun parti toplant?lar?nda konuklar?n? kuzu kestirerek a??rlamas?ndan yola ?karak Kuzu Partisi ad? vererek kmsedi. 38 maddelik parti tz? bugn bile nemini koruyor. ??te tzkten semeler: e?itli gr?lere brnerek soysuz bir ruh hali ta??yanlar, sz ile i?i aras?nda eli?ki bulunanlar, ilkelerimize ayk?r? ve lkenin zarar?na yabanc?lar ?kar?na hizmet edenler, halk aras?nda kt ad ve nle tan?nanlar, memurluk grevlerini ktye kullananlar, benzer durumda olup kat?lmak ve yol gstermek yoluyla ?kar sa?lamak zann? alt?nda bulunanlar partiye al?nmazlar. (...) ?rencilerin yetenekleri gz nnde bulundurularak her gencin e?itimine yeteneklerine gre yn verilecektir. E?itimde uzmanl?k ortaokuldan sonra ba?layacak ve lise k?sm?na ili?kin gerekli bilgiler meslek dersleriyle birlikte okutulacakt?r. (...) Meslek okullar? a?lacakt?r. ?retmen kitlesine hak ettikleri en yksek yer sa?lanacak, ayn? zamanda ?retmen kitlesi maddi refah bak?m?ndan geim derdi d?ncelerinden kurtar?lacakt?r. Devlet rgt taklitler zerine kurulmay?p gerek gereksinimlere gre kurulacak, adama gre i? de?il, i?e gre adam ilkesi izlenerek devlet genel kadrosu ?slah edilecektir. Brokrasi kald?r?larak halk?n i?i abuk grlecek, i?leri geciktiren ve kar??t?ranlar yetkin de?ilse s?n?f ve rtbesi indirilecek ya da i?ine sn verilecektir. Kas?tl?, bilerek yap?lm??sa ?iddetle cezaland?r?lacakt?r. (...) Param?za de?er kazand?rmak yoluyla bolluk ve ucuzluk sa?lamaya al??aca??z. Ekonomik alandaki at?l?mlar? engellenen Nuri Demira? siyasal ya?amda da drstl? ve ilkelerinden dn vermezli?i ile esen rzgarlara kar?? durdu. Radyo kurmak istedi. ?lk zel radyoyu kurmas?na izin verilmedi. Bas?nda sesini duyuramay?nca 100.000 gazete basacak bir tesis kurmak istedi. Bu da engellendi. 1954 y?l? seimlerinde DP listesinden meclise girdi. Ancak geli?meleri be?enmeyince parti iinde ve TBMMde en a??r ele?tirileri ilk o ba?latt?. Uzun engelli bir ko?u gibi geen ya?am sava??m?nda yorgun d?t. 1957 y?l?nda bayra?? yar?n?n genlerine uzatarak aram?zdan ayr?ld?. Birok de?erli insan lmlerinden onlarca y?l sonra ke?fedildi. Evrenin de?i?mez kural?d?r bu: Hibir ?ey kar??l?ks?z kalmaz.