Trkiyenin zengin Toryum rezervlerine h?zland?r?c? teknolojisini ekleyebilirsek lkemizin (ve hatta Dnyan?n) enerji problemini zebiliriz. Bylece, Ispartada uak kazas?nda ?ehit olan Prof.Dr. Engin ARIK?n ryas? da gerek olur.
Yar?n?n ilmi nedir, halbuki? Gayet mthi?! Maddenin
kudret-i zerriyesi u?ra?t???
i?, O yaman kudrete hakim
olabilsem diyerek, Sarf edip
durmada bir ok kafa binlerce
emek, Onu bir buldu mu, art?k
bu zemin: Ba?ka zemin, nk
bir damla kmrden edecekler temin, yle milyonla de?il,
na-mtenahi kudret! ?bret al
kendi sznden aman o?lum
gayret... Mehmet Akif Ersoy:
Safahat, 6.blm (1919)
Prof. Dr. Saleh Sultansoy
TOBB-ET 2021 Toryum
al??tay? Sunumundan
G?R??
Rusya-Ukrayna sava?? dolay?s?yla Nkleer santrallerin gvenli?i ve nkleer enerjinin bar???l amalarla kullan?lmas? sorunu gndeme gelirken, uranyum esasl? teknolojilere dayanan mevcut enerji santralleri ve atom silahlar?na sahip lkeler bu avantajlar?n? b?rak?p, bar???l esasl? ve hibir ?ekilde ldrc amala kullan?lamayacak Toryum bazl? Nkleer Teknolojilere dnmek istemiyorlar. lkeler enerji ba??ml?l???n? azaltma ve alternatif tedarikiler aray??? iindedirler.
Trkiye; 2020 y?l? itibariyle elektrik enerjisinde 95.890,61 MW (megawatt) kurulu retim kapasitesine sahip olup, fiili retim ise 305.330,21 GWh olarak gerekle?mi?tir. Toplam elektrik retiminin % 25,6s? Hidrolik kaynaklardan, % 22,7si ithal Do?al Gaz , % 20,5u ?thal Kmr, % 12,5u yerli Linyitler, % 8,1 Rzgar, % 3,7si Gne? ve %3,3 Jeotermal kaynaklardan sa?lanm??t?r. Bylece retilen elektrik enerjisinin % 43,5u ithal kaynaklara dayanmakta olup, bu oran Trkiyenin toplam enerji tketiminde birincil kaynaklar a?s?ndan % 70in zerindedir. Trkiye iin enerji gvenli?i en nemli konudur. zellikle fosil kaynakl? enerjilerin karbon sal?n?m?na ve kresel ?s?nmaya sebep olmaktad?r. Trkiye temiz ve bar???l nkleer enerji kayna?? toryum ba?ta olmak zere, gne?, rzgar ve jeotermal enerji gibi yenilebilir enerji kaynaklar? a?s?ndan ok nemli potansiyele sahip oldu?u bir gerektir. Buna ra?men Almanya ve Avusturya gibi Kuzey ve Orta Avrupa lkelerine gre gerekli ad?mlar? atm?? de?iliz. Trkiye iin di?er nemli konu ise, s?n?rl? lkelere ba??ml?l?ktan kurtulmakt?r. Trkiye zellikle yenilenebilir enerji konusunda retimini art?rarak, cari a???n azalt?lmas?n? amalamal?d?r.
Bir ye?il nkleer enerji tr olan Toryumda Dnya rezervlerinde 2. s?rada olmas? ok nemlidir ve Trkiye, Nkleer Reaktrlerin Toryum Bazl? Nkleer Reaktrler olabilmesi iin, Toryum bazl?, nkleer reaktrlerin geli?tirilmesi ve kurulmas? konusunda gerekli ad?mlar? atmal?d?r.
Almanya Yenilenebilir Enerjide Avrupan?n Zirvesinde
Avrupada yenilenebilir kaynaklar a?s?ndan zengin olmamas?na ra?men , yksek teknolojik gc sayesinde son yirmi y?ld?r byk at?l?m yapan Almanya , % 51 ile yenilenebilir enerji ile elektrik retiminde zirvededir. Almanya bu a?dan 3 reaktr ile nkleer enerjiye olan ba??ml?l???n? % 12,6 ya azaltm?? olup, nmzdeki y?llarda mevcut nkleer santral?n? da devreden ?karmay? planlamaktad?r. Tamamen ithal kaynaklara dayal? do?al gaz?n ise Almanya elektrik retimin de pay? % 12,2 olup, Rusyaya olan ba??ml?l???n? daha kolay azaltma imkan?na sahiptir.
Dnyada Nkleer Elektrik Enerjisi retimi
Halen Dnyada elektrik enerjisi retim amal? 440 nkleer reaktr faaliyette olup, 2020 y?l?nda dnya elektrik retiminin % 10,12si nkleer enerji ile sa?lanm??t?r. Dnyada Elektrik retiminin nkleer d???nda , % 60,92si Fosil ve % 28,97si ise Yenilenebilir enerji kaynaklar?ndan sa?lanmaktad?r. Her ne kadar 55 adet Nkleer Reaktr yap?m? devam ederken, dnyada nkleer enerjinin pay? 1981 y?l?nda % 15,76 iken, bugn yzde 10lar seviyesine gerilemi?tir. Nkleer enerjinin kaybetti?i pazar pay?n? yenilenebilir Enerji (Gne?, Rzgr, Jeotermal gibi) kapm??t?r. Nkleer enerjinin baz? risklerine ra?men, sahip olan lkelere stratejik stnlk sa?lad??? da bir gerektir.
Avrupada birok lke elektrik retiminde nkleer enerjiye olan ba??ml?l???n? srdrmektedir. Fransa (% 70,6 ) , Slovakya( %54) ve Ukrayna ( % 51,2) ile ilk lkedir. Tablo1. de elektrik enerjisi retiminde nkleer enerjinin paylar? lkelere gre verilmektedir.
2019 y?l?nda Dnya ortalamas? olan ki?i ba??na 3.081 KWh /y?l elektrik enerjisinin biraz stnde ortalama olarak 3.600 kWh/y?l elektrik tketen Trkiyenin ki?i ba??na elektrik enerjisi tketimini en az geli?mi? Avrupa lkelerine yak?n 5000-6000 KWh ?karmak zorundad?r. Bu amala Trkiyenin enerjiye ihtiyac? vard?r. Fosil enerji hammaddeleri olan kmr ve do?al gaz giderek artan talep ve siyasi krizler yznden olu?an istikrars?z ortamdan dolay?, fiyatlar? uucu hale gelmi?tir. Hidrolik enerji a?s?ndan Trkiye kaynaklar?n? nemli bir oranda kullanmaktad?r. Trkiye, yenilenebilir enerji kaynaklar olan Gne? ve Rzgarda ok byk potansiyele sahip olmas?na ra?men, henz bu konuda potansiyelini tam olarak kullanabilmi? de?ildir. Ruslar ; Trkiyeye nkleer enerji sahas?nda, Akkuyu Nkleer Termik Santral?n? kurmaktad?r. Proje 4x1200 =4.800 MW kapasitede dir. Akkuyu Y?SO modeli(Yap-??let-Sat-Ortak Ol) ?eklinde bir proje olup, 20 milyar dolar yak?n?nda bir maliyeti olacakt?r. Ruslar kendi retecekleri nkleer yak?tla , 12,35 sent-dolar/kWh fiyatla enerjiyi lkemize satacaklard?r. Trkiye, on be? y?l mddetle Rusyaya al?m garantisi vermi?tir. Akkuyu santral? projenin faaliyete gemesinden 8 y?l sonra, Trkiyenin toplam enerji retiminin % 5,5 ini kar??layacakt?r.
Nkleer Enerjinin Baz? Avantajlar?
1000 MW enerji retmek iin bir ton Toryum gerekirken, e?de?er enerji iin 200 Ton Uranyum veya 3,5 Milyon Ton Kmr gereklidir. Nkleer enerji santral? kaplad??? yer bak?m?ndan di?er enerji cinslerine gre ok daha avantajl?d?r.
Nkleer: 2,37 km2
Gne?: 32,8 km2
Rzgar: 345 km2
Hidrolik: 962 km2
Nkleer enerjinin ilk kurulu? maliyeti elbette ki di?erlerine gre olduka yksektir, ancak verimlilik a?s?ndan % 92 ile ok yksek verimdedir. zellikle gne? ( %25) ve rzgr( % 37) enerjilerinde nispeten d?k olan verimlilik oranlar?n?n teknolojik geli?meler sonucu artaca?? ?phesizdir.
Alternatif Nkleer Enerji Kayna?? Toryumun Do?ada Bulunu?u
Toryum do?ada yeryznn kabuk k?sm?nda Uranyumun drt kat? daha fazla bulunur. Periyodik cetvelde 90 n?nc? s?rada olup, 232,03 atom a??rl???na sahip radyoakrif bir elementtir. Uranyum un birok izotopu olmas?na ra?men, ki bunlar 232U , 233U, 235U, ve 238U dir. Toryum un yaln?z kararl? 232Th izotopu vard?r. Toryum elementi Dnyada daha ok fosfat mineralleri iinde bulunur ve en yayg?n toryum minerali ise Monazittir. Monazitler okyanus k?y?lar?ndaki alvyonlarda ve di?er nehir yataklar?nda metalik kum ta?lar? iinde bulunan hafif radyoaktif bir mineraldir. Hindistan, Gney Afrika ve Madagaskar bu tip olu?umlara rnektir. Trkiye, Avustralya, ABD, M?s?r ve Brezilya nemli toryum rezervlerine sahip lkelerdir. Trkiyede ise toryum, Eski?ehirde di?er nadir toprak elementleri olan bastnazitler iinde, monazit ad? verilen fosfatlar iinde lantal, seryum, toryum, samaryumla gibi nadir toprak elementleriyle beraber ve thorite(Th,U) SiO4 Silikat olarak bulunur. Trkiyede Uranyum ise Kprba??(Manisa), Fak?l?(U?ak), Kkavdar(Ayd?n), Demirtepe(Ayd?n) ve Sorgun(Yozgat)da bulunmaktad?r.
Trkiye toryum zengini olmas?na ra?men, uranyum zengini say?lmaz. Trkiyenin grnr uranyum rezervi, U3 O8 (Triuranyum Oktaoksit) olarak 12.614 Tondur. Bu yataklar?n ortalama tenrleri % 0,04-0,1 aras?ndad?r. Uranyum Zengini Geli?mi? lkeler Toryum esasl? Nkleer Enerjiye Gemede ?stekli Davranm?yor Uranyum (UO2 ) ve Pltonyum(PuO2 ) yak?tlar?n? kullanan Nkleer teknolojiye sahip geli?mi? lkeler toryuma geme konusunda isteksiz davranmakta ve mekanik ve kimyasal olarak daha kararl? olan ThO2 yak?t?na gemeyi ?imdilik d?nmemektedir. ThO2 daha zor znr oldu?undan, i?lenmesi zordur ve Th/U evriminin U/Pu evrimine gre ba?l?ca bir o?alma avantaj? yoktur. Bu yzden de tercih edilmemektedir. Bu tercihte fosil kaynaklar zengini lobilerin de etkisi gzden ?kar?lmamal?d?r. 1,3 Milyar nfuslu ve Toryum zengini Hindistan?n toryum bazl? ticari nkleer reaktr geli?tirmesi Ar-Ge yat?r?mlar?n?n yksek olmas? yznden uzun zaman alacakt?r
Toryum zengini Trkiye Toryum Teknolojisine Sahip Olmal?d?r Trkiyeye binlerce y?l yetecek, evreci ve ye?il enerji olan toryum esasl? nkleer enerji konusunda en az?ndan deneysel reaktr in?as? konusunda ok ge kalm??t?r. Birok geli?mi? lkede bu teknolojinin ve nemli kayna??n Trkiyede olmas?ndan ho?nut de?illerdir. ?statistik verilerde bile rezerv a?s?ndan Trkiyeyi d?k rakamlarda gstermektedirler.
Toryum rezervleri a?s?ndan Hindistandan sonra en byk rezerve sahip Trkiyenin, Toryum bazl? Reaktr Teknolojisine yat?r?m yapmas? gereklili?ini Trkiyenin Dnya ap?nda enerji konusunda bilim insan? Prof.Dr. .Sad?k Kaka tavsiye etmektedir. Toryum reaktrlerinde MSR-Molten Salt Reactors(Ergimi? Tuz Reaktrleri) tercih edilmektedir.
Trk Dnyas?n?n nemli lkelerinden Kazakistan Uranyum cevherleri a?s?ndan Dnyada ikinci ve toryum dada ihmal edilemeyecek miktarda rezerve sahip olup, nemli bir uranyum ihracat?s?d?r. Toryum reaktrleri iin 238U ntronuna ihtiya vard?r. Trk Dnyas? nkleer enerji konusunda glerini birle?tirebilir. Trkiye toryum konusunda, enerji bak?m?ndan tamamen d??a ba??ml? Japonya ve Gney Kore gibi lkelerle i?birli?i yaparak toryum reaktr teknolojisini geli?tirebilir. Toryum/Uranyum(Th/U) evrimi U/Pu (Uranyum/Pltonyum) evrimi gibi nkleer silah geli?tirilmesine uygun olmad??? iin, ?ran?n kar??la?t??? sorunlarla kar??la??lmayacakt?r.
YARARLANILAN KAYNAKLAR :
?nternet siteleri -www.iaea.org (International Ato - mic Energy Agency) - www.nukleerakademi.org(Nkle - er Akademi) -www.oecd-nea.org (OECD Nuclear Energy Agency) -http://world-nuclear.org(World Nuclear Association) -www.nei.org(Nuclear Energy Ins - titute) Kitap ve Makaleler : Dr.Ero?lu,Gonca ve ?ahin,Mesut, Dnyada ve Trkiyede Uranyum ve Toryum , MTA Maden Serisi :3, Ankara.2017. Eski?ehir deki toryum rezervi bin y?l boyunca Trkiye Elektrik Ener - jisi ihtiyac?n? kar??layabilir, http:// t24.com.tr,5 Ocak 2018. Gill,Matthew ve Peakman,Aiden. Future Energy :Improved,Sustai - nable and Options for our Planet, Elsevier Ltd.,2014. Gndz,Muhittin, Eski?ehir-Sivri - hisar Kompleks cevherlerinde flo - rit,barit ve bastranit kazan?lmas? , Doktora Tezi, Hacettepe niversi - tesi, Makine Mhendisli?i Blm, Ankara,1992. Prof.Dr.Sultansoy,Saleh. Neden Toryum ?, Ye?il ve Yerli Nkleer Enerji Kayna?? :Toryum al??tay?, TOBB-ET Enerji ve Ara?t?rmalar? Merkezi,Ankara,5 Ekim 2021. Prof.Dr.Engin Ar?k?n ryas? ger - ek oluyor ! Trkyenin 100 y?l - l?k enerji ihtiyac?n? kar??layacak, DHA,21.10.2020. Dr..Uzman, Re?at, Ergimi? Tuz Reaktrleri, Ye?il ve Yerli Nkleer Enerji Kayna?? :Toryum al??tay?, TOBB-ET Enerji ve Ara?t?rmalar? Merkezi,Ankara,5 Ekim 2021.