G?R??
Gnmzde Amerika Birle?ik Devletleri (ABD)nin Ermeni meselesinde Trkiye aleyhine tarafgir ve indirgemeci bir bak?? a?s?yla hareket etti?i bilinen bir gerekliktir. Bu meselenin temel nedenlerini daha sa?l?kl? analiz edebilmek iin Osmanl? Devleti-ABD ili?kilerin tarihsel kkenlerine ana hatlar?yla bakmak nem arz etmektedir. ?yle ki; XIX. yzy?l?n ilk yar?s?ndan itibaren Osmanl? Devletine yerle?meye ba?layan Amerikan konsoloslar?, misyonerleri ve tccarlar? zellikle Ermenilerle yak?n ili?ki kurmay? ncelikli hale getirmi?lerdi. Bu strateji, Bb-? l-Washington hatt?nda Ermeni meselesiyle ba?lant?l? tabiiyet sorunu, Amerikan okullar? sorunu, Trk kar??tl???, Erzurum, Sivas ve Harputta izinsiz konsolosluk ama giri?imleri ve Ermeni etelerinin faaliyetleri gibi temel anla?mazl?klar? beraberinde getirmi?tir. Dolay?s?yla ABD, Ermeni meselesi gibi tarihi bir meseleyi kendini taraf hissetmesinden dolay? ana ekseninden sapt?r?p siyasi bir koz olarak kullanmay? tercih edebilmektedir. Bu al??mada, ABDnin Kongre, Ba?kan ve Eyaletler geni zerinden Ermeni soyk?r?m iddialar?na nas?l ve hangi dzeyde yakla?t??? sorular?na bilimsel ilkeler ?????nda cevap aranacakt?r.
A-KONGRE
ABD Anayasas?na gre; yasama gc Kongre olup Senato/Senate (100 Senatr) ve Temsilciler Meclisi/House of Representatives (435 Temsilci) ikilisinden olu?maktad?r. Ermeni lobileri, soyk?r?m iddialar?n?n her iki kurulca da * Atatrk niversitesi ?ktisadi ve ?dari Bilimler Fakltesi Uluslararas? ?li?kiler Blm 2 GEL???M ERZURUM kabul edilip kongre karar?na dn?ebilmesini varolu?sal bir mcadele olarak de?erlendirmi? ve bu ba?lamda Ankara-Washington ikilisi aras?nda ya?anan gerilimlerden de istifade ederek uzun soluklu bir mcadele ierisine girmi?lerdir. ?yle ki; bu giri?imler neticesinde, Temsilciler Meclisi, 8 Nisan 1975 tarihli/148 say?l? ve 10 Eyll 1984 tarihli/247 say?l? m?terek kararlar?nda, 24 Nisan? ?nsan?n Ac?mas?zl???n? ?nsana Hat?rlatma Gn olarak kabul etmi?tir. Ermeni lobileri Senatoya sunduklar? karar tasar?lar?nda ise 2019 y?l?na dek istedikleri sonuca ula?amam??lard?r.
Ermeni lobilerinin iddialar?, ilm ve hukuki merci kapsam?nda herhangi bir statye/vasfa sahip olmayan Kongrenin her iki kanad?nca 2019 y?l? itibariyle kabul edilmi?tir. Bu kararlar?n al?nmas?nda Bar?? P?nar? Harekt?, S-400 Krizi, Do?u Akdeniz gibi gncel konularda Ankara-Washington ikilisinin uzla?amay???; ABDde Trkiye kar??t? gl bir blokun varl??? etkili olmu?tur. ?yle ki, Temsilciler Meclisi Demokrat Vekili Adam Schiff taraf?ndan 8 Nisan 2019 gn Temsilciler Meclisine sunulan karar tasar?s? 29 Ekim 2009da 405 evet oyuna kar??l?k, 11 hay?r oyuyla meclisten gemi?tir. Temsilciler Meclisi Karar?n?n tarihsel gereklerle rt?meyen giri? k?sm? ?u ?ekildedir: ABD; Ermeni Soyk?r?m?n?, yani 1915ten 1923e kadar 1,5 milyon Ermeninin Osmanl? Devleti taraf?ndan ldrlmesini tan?ma ve k?nama ile Ermenilere, Rumlara, Asurilere, Keldanilere, Sryanilere, Aramilere, Maronitlere ve di?er Hristiyanlara kar?? soyk?r?m kampanyas?ndan kurtulanlara destek sa?lama konusunda gurur verici bir tarihe sahiptir. Grld? zere Temsilciler Meclisi, Ermeni Soyk?r?m?n? daha geni? bir erevede, Osmanl? Devletinde Hristiyanlar?n soyk?r?m? kapsam?nda tan?mlamaktad?r. ?slamofobik yakla??mla kaleme al?nan bu metnin, muhafazakr Hristiyanlar?n deste?ini kazanabilmek amac?yla soyk?r?m tezinin savunucular? taraf?ndan ilgili belgeye konuldu?u kuvvetle muhtemeldir. Esas?nda sz konusu bu ad?m, bir karar tasar?s? oldu?undan yasa hkm ta??mamaktad?r. Bu karar, ABD Temsilciler Meclisinin bu konudaki d?ncelerini gstermekte olup ba?lay?c?l??? yoktur.
te yandan Demokrat Senatr Bob Menendezin ve Cumhuriyeti Senatr Ted Cruzun haz?rlad??? Ermeni Soyk?r?m?n?n resmen tan?nmas?n? ngren benzer ierikli bir ba?ka karar tasar?s? 9 Nisan 2019 gn Senatoya sunulmu?tur. Senato baz?nda bak?ld???nda; ABD Senatosunda yap?lacak karar tasar?s? oylamalar?nda herhangi bir senatr, kar?? gr? bildirerek oylamay? engelleyebilme hakk?na sahiptir. Karar tasar?s?n? haz?rlayan Demokrat Parti Senatr Bob Menendez, Ermeni Soyk?r?m?n?n resmen tan?nmas?n? ngren karar tasar?s?n?n Genel Kurulda oylanmas?n? ?srarla talep etmi?tir. Ad? geen karar tasar?s?n?n oylanmas?, dnemin ABD Ba?kan? Trump?n iste?i zerine Cumhuriyeti Senatrler Lindsey Graham, David Perdue ve Kevin Cramer taraf?ndan kez engellenmi?tir. Ancak 12 Aral?k 2019 gn, Trkiye konusunda sert tav?rlar?yla bilinen Senatr Bob Menendez, Ermeni tasar?s?n?n Senatoda oybirli?iyle kabul edildi?ini, sosyal medya hesab?ndan duyurmu?tur. Senatodaki oturumda sz alan Senatr Menendez, kabul edilen tasar? iin Senatonun bu tasar?y? kabul ederek tarihin do?ru taraf?nda durmas? uygundur ifadelerini kullanm??t?r.
Senato taraf?ndan kabul edilen karar?n karar tasar?s? olmas?ndan tr onay iin Ba?kan?n nne gitmesi gerekmemi?tir. Dolay?s?yla bu karar?n da herhangi bir siyasi veya hukuki ba?lay?c?l??? bulunmamaktad?r. Ancak her iki meclisin de karar tasar?s? zerinden szde Ermeni Soyk?r?m? hakk?nda ilk defa birlikte olumlu gr? ta??d?klar?n? ilan etmeleri Ermeni lobileri iin ileri bir ad?m ?eklinde kabul edilebilir. nk bu ad?mla szde Ermeni Soyk?r?m?n? kabul eden devletlerin say?s? 32ye ykselmi?tir.
B-BA?KAN
ABD Anayasas?na gre, ba?kan lkedeki en st dzey i ve d?? politika yrtcs vasf?na sahiptir. ABD Ba?kan?n?n d?? politika karar alma srecindeki yetki, grev ve rollerini a?a??daki ba?l?klar alt?nda a?klayabilmek mmkndr: 1-En st yneticidir/yrtcdr. 2- Devletin ba??d?r. 3-Ba?komutand?r. 4-Antla?malar? mzakere eder. 5-st dzey yneticilerin seimi iin aday gsterir. 6-Di?er devletleri tan?r. 7-Ba?kan tekeldir. 8-Kamuoyunu ?ekillendirir. 9-Uluslararas? diplomatik faaliyetler yapar ve yrtr. 10-Ba?kanl?k doktrinleri yay?nlar. Bu yetkilere ra?men ABD i ve d?? siyasetinin tm kararlar?, sadece ba?kan, bakanl?klar ve ilgili kurumlarca (yrtme gc) verilmeyip Kongre (yasama gc) ve Yksek Mahkemenin de (Yarg? gc) iinde bulundu?u birbiriyle ba?lant?l? bir sistem n plana ?kmaktad?r. Ermeni lobileri, ABD yrtme gcnn d?? politikada yap?m?ndaki roln dikkate alarak ABD Ba?kanlar?n?n 1915 olaylar?n? soyk?r?mla a?klamalar?n? kendi tezlerinin/?karlar?n?n glenmesi a?s?ndan nemli grm?lerdir.
Daha nce de belirtildi?i zere Temsilciler Meclisi, 8 Nisan 1975 tarihli/148 say?l? ve 10 Eyll 1984 tarihli/247 say?l? m?terek kararlar?nda, 24 Nisan? ?nsan?n Ac?mas?zl???n? ?nsana Hat?rlatma Gn olarak kabul etmi?tir. Dnemin Temsilciler Meclisi yeleri her iki kararda da ABD Ba?kan?n?n, 24 Nisan? ba?ta Ermeniler olmak zere btn soyk?r?m kurbanlar?n? anma gn kapsam?nda grd?ne dair bir beyanatta bulunmas?n? talep etmi?lerdir. Ancak bu m?terek kararlar?n tavsiye niteli?inde olmas?ndan tr Bill Clinton dnemi ncesine kadar ABD Ba?kanlar? her y?l?n 24 Nisan?nda a?klama yapma gere?i duymam??lard?r. Ancak ABD Ba?kan? Jimmy Carter, 16 May?s 1978 gn Ermeni kkenli Amerikan vatanda?lar? iin Beyaz Sarayda verdi?i bir resepsiyonda 1916 y?l?na kadar olan sreci btn Ermeni halk?n? ortadan kald?rmak iin organize bir aba ?eklinde tarif ederken, ABD Ba?kan? George H.W. Bush da (Baba Bush) szde soyk?r?m?n 75. y?l an?s?na 20 Nisan 1990 gn yapt??? a?klamada Ermenilerin 1915- 1923 y?llar? aras?nda Osmanl? Devleti idaresi alt?nda ac?lar ekti?ini iddia etmi?tir.
22 Nisan 1981 gn Holokost Anma Gn nedeniyle dnemin ABD Ba?kan? Ronald Reagan ise yapt??? bir a?klamada, ncesinde gerekle?en Ermeni soyk?r?m? ve sonras?nda gelen Kamboya soyk?r?m? gibi Holokosttan al?nan dersler asla unutulmamal?d?r ?eklinde bir beyanatta bulunarak szde Ermeni Soyk?r?m? kelimesini kullanan ilk ABD Ba?kan? olmu?tur.
ABD Ba?kanlar?, Bill Clinton?n ba?kanl??a seilmesiyle birlikte her y?l 1915 olaylar? hakk?nda a?klama yapma gelene?ini (1994-2022) ba?latm??lard?r. Ba?kanl??? dneminde bu konuda yedi kez beyanatta bulunan B. Clinton, 1915 olaylar?n? iinde bulunduklar? yzy?l?n en kederli dnemlerinden biri olarak tarif ederken, son a?klamas?nda, Osmanl? Devletinin y?k?lmadan nceki son y?llar?nda yakla??k 1,5 milyon Ermeninin srgne ve katliama u?rad???n? ileri srm?tr. ABD Ba?kan? George W. Bush da (O?ul Bush) selefi B. Clinton gibi 1915 y?l? olaylar?n? her y?l soyk?r?m ifadesini kullanmadan ancak gerek d??? iddialar/sulamalar zerinden de?erlendirmeye tabi tutmu?tur.
ABD Ba?kan? Barack Obama, seim kampanyas?nda vaatte bulundu?u halde 1915 y?l? olaylar?n? soyk?r?m kelimesiyle ili?kilendirmeyerek Ermenice Byk Felaket anlam?na gelen Meds Yeghern tabirini kullanmay? tercih etmi?tir. Donald Trump, ABD Ba?kan? seilmeden nce, Obaman?n d?? politika vizyonunu tam ve eksiksiz bir felaket ?eklinde tan?mlam??t?. Bu yakla??ma ra?men Trump, 1915 olaylar?n? Obama taraf?ndan ilk defa kullan?lm?? olan Meds Yeghern kavram?yla anmay? uygun grerek bu konuda statkocu bir duru? sergilemi?tir.
Son olarak Joe Biden, seim kampanyas? esnas?nda ABD Ba?kan? seildi?i takdirde 1915 olaylar?n? soyk?r?m olarak tan?mlayaca??n? vaat etmi?tir. Biden, di?er ABD ba?kanlar?ndan farkl? bir ?ekilde seim vaadini 2021-2022 y?l? beyanatlar?yla prati?e dkerek Ronald Reagandan sonra soyk?r?m kavram?n? kullanan ikinci ba?kan olmu?tur. Biden, 2021 y?l? a?klamas?nda iki kez Soyk?r?m (Genocide), bir kez Meds Yeghern; 2022 y?l?nda ise drt kez Soyk?r?m, bir kez Meds Yeghern kavramlar?n? kullanm??t?r. Biden?n bu kavram? 2021 y?l? itibariyle kullanmas?nda 44 Gn Sava??nda Azerbaycan-Trkiye ikilisinin zaferi, Kongrenin her iki kanad?n?n szde Ermeni soyk?r?m?n? gl bir ?ekilde tan?y???, Trkiye kar??t? lobilerin al??malar?, Ankara-Washington hatt?nda ya?anan gerginlikler, ?slamofobik yakla??mlar ve ABD Ba?kan Yard?mc?s? Kamala Harris gibi nde gelen isimlerin ?srar? etkili olmu?tur.
C-EYALETLER
Ermeni soyk?r?m? iddialar?n?n tarih zeminden, siyasi meseleye dn?mesinde 1965 y?l?ndan itibaren sistematik bir ?ekilde ba?lat?lan lobicilik al??malar?n?n etkisi byk olmu?tur. 1965 y?l?, NATOnun gneydo?u kanad?ndaki Trkiye-Yunanistan ikilisi aras?nda K?br?s sorunu nedeniyle sava? ?kma olas?l???n?n glendi?i bir dneme i?aret etmektedir. NATOnun kurumsal varl???n? tart??mal? hale getirebilecek bu krizi sonland?rabilmek amac?yla harekete geen dnemin ABD Ba?kan? Lyndon Johnson kaba bir slupla yazd??? mektubunda; Ankaray?, Adaya ynelik asker bir mdahalede bulunmamas? konusunda uyarma gere?i duymu?tur. Bu siyasi ortam?n da etkisiyle Ermeni ve Rum lobileri 50. Y?ldnmnde i?birli?i ierisinde hareket edip soyk?r?m iddialar?n? dnya kamuoyuna kuvvetli bir tonda duyurmay? amalam??lard?r. Dolay?s?yla Trkiye aleyhtarl??? izgisinde ?karlar? uzla?an Ermeni ve Rum lobileri, misyonerlerce XIX. yzy?ldan itibaren Amerikan haf?zas?na yerle?tirilmi? olan ?slamofobik yakla??mlardan kuvvet bulup ABDdeki eyaletlerde 1965ten itibaren soyk?r?m iddialar?n? kabul ettirme abas? ierisine girmi?lerdir. Bu lobilerin giri?imleri neticesinde; ABDdeki be? eyaletin e?itli birimleri (Valilik-Eyalet Temsilciler Meclisi, Eyalet Senatosu, Belediye) szde Ermeni soyk?r?m?n? tan?d?klar?na dair kararlar ald?klar?n? ayn? y?l dnya kamuoyuna duyurmu?lard?r. Elli eyaletin varl???, Ermeni lobilerinin ve destekilerinin uzun ve kapsaml? lobicilik faaliyetlerini ka?n?lmaz hale getirmi?tir.
Ermeni iddialar?n? en son kabul eden Mississippi eyaleti Valisi Tate Reeves, 13 Mart 2022 gn szde Ermeni soyk?r?m?n? tan?d?klar?na dair bir a?klamada bulunarak Nisan ay?n? Soyk?r?m Fark?ndal?k ve nleme Ay? olarak ilan etti?ini duyurmu?tur. Mississippinin bu hamlesi, ABDdeki elli eyaletin tamam?n?n soyk?r?m iddialar?n? kabul etti?i anlam?n? ta??maktad?r. Ancak baz? eyaletlerde, Valilik, Eyalet Senatosu, Eyalet Temsilciler Meclisi ve Belediye gibi birimlerce Ermeni tezi lehine kararlar al?nm??ken; kimi eyaletlerde ise sadece bir birim zerinden rne?in Valilik a?klamas?yla szde Ermeni Soyk?r?m?n?n kabul edildi?i gze arpmaktad?r. Bu nedenle Ermeni lobileri, eyaletlerdeki lobicilik faaliyetlerini srdrmeye devam ederek hem Amerikan vatanda?lar?n?n ve ba?kanl?k makam?n?n bu konudaki fark?ndal???n? art?rmay? hem de Azerbaycan ve Trkiye ikilisinin Amerikan Ynetim Sistemince bask?lanmas?n? hedeflemektedirler.
Szde Ermeni soyk?r?m?n? tan?yan eyaletlerin a?klamalar?nda dikkat eken en nemli hususlardan birisi tarafgir bir dille haz?rlanm?? benzer metinlerin varl???d?r. Bu durum karar metinlerinin Ermeni lobilerince tek bir kalemden ?km?? gibi haz?rland??? tezini kuvvetli k?lmaktad?r. Son olarak Ermeni lobileri, gl olduklar? eyaletlerde bir taraftan Da?l?k Karaba? konusunda fark?ndal?k ve kamuoyu olu?turacaklar?na inand?klar? metinlerin ilgili birimlerce ilan edilmesini sa?larken, di?er taraftan da Amerikan okullar?n?n mfredat?na soyk?r?m tezini ekleyip Trkiye kar??tl???n? gen dima?lar?n zihnine yerle?tirmeyi planlamaktad?rlar.