Erzurum�da k?l?nan Teravi(h) namazlar?n?n s�s�, beze?i olan �??fe�len�, genellikle Erzurum ve Erzurum�a ba?l? eski, yeni bir�ok il�ede ya da Erzurum�dan g��enlerin, Erzurum�da tahsil g�renlerin gittikleri beldelere g�t�rm�? olduklar?, Teravi(h) namaz? k?l?nan camilerde Vitir namaz? �ncesinde okundu?u bilinen, Ramazan�a mahsus as?rl?k geleneklerden biridir.
Erzurum Rus i?galinde iken, 1917 y?l?nda Hasankale�nin Tizgi k�y�nde d�nyaya gelen, kendi ifadesiyle erkek �ocuk olmas? dolay?s?yla annesinin merekte / m�s�rl�kte1 saklayarak b�y�tm�? oldu?u, nefis sesiyle Ayaspa?a, Kas?mpa?a camileri ba?ta olmak �zere ?ehirdeki de?i?ik mek�nlarda uzun y?llar �??fe�len� okudu?u bilinen Kas?mpa?a semti sakinlerinden Bakkal ?hsan Tizgili gibi bir�ok b�y�?�m�z, bu gelene?in Pir Ali Baba zaman?ndan, Binbir Hatimlerin ba?lad??? tarihten bu yana geldi?ini, duyduklar?n? s�ylemektedir.
?ehrimizin haf?za isimlerinden, derya bir ilim adam? oldu?unu bildi?imiz Diyanet ??leri eski ba?kanlar?ndan Mehmet Nuri Y?lmaz Hoca�ya bu s�z� iletti?imiz zaman �Onlar?n s�yledikleri do?ru olabilir. �stelik Erzurum�a mahsus bir �det oldu?u da kesin! L�kin tarih konusunda yaz?l? bir belge var m?, yok mu ona bir bakmak l�z?m, ancak o takdirde emin olunabilir!� demi?ti.
�mer Nasuhi Bilmen E?itim Merkezi M�d�r� Zeki Ko�ak�a da ders ald???, m�ft�l�k yapm?? Yunus Kaya ve Halis Emek hocaefendilerden bu konuyla ilgili bir ?eyler duymu? olabilece?i d�?�ncesiyle ba?vurdu?umuzda, �O tarihte Erzurum ve civar?nda ba? g�steren ?ia tehlikesine kar?? hareketlerden biri olarak ya da onlardaki Hz. Ali (ra) sevgisine kar?? Ehl-i s�nnetteki Hz. Peygamber (sav) sevgisinin �ne �?kar?ld??? bir hareket olarak d�?�n�l�rse hakl? olarak bu gelene?in o kadar eskiye dayand?r?labilece?ini� s�yledi.
�??fe�len� Ba?ka Yerlerde de Okunuyor mu?
Bildi?imiz kadar?yla �??fe�len� �lkemizin hemen hemen hi�bir yerinde, y�resinde rastlanmayan, yaln?zca bu beldeye mahsus Ramazan�da, Teravi(h) namazlar?nda okunmas? al??kanl?k haline getirilmi? bir gelenektir.
Ara?t?rmalar?m?z?n neticesinde bir zamanlar Bayburt, Sar?kam??, Yusufeli, Tercan, Karl?ova, Ele?kirt gibi eskiden Erzurum Eyaleti�ne ba?l? bir tak?m yerle?im merkezlerinde var oldu?unu; zaman i�erisinde bunlar?n bir k?sm?nda terk edildi?ini, bir k?sm?nda ise halen devam ettirildi?ini g�rd�k.
Asl?nda ismini zikretti?imiz bu beldelerde ya?ayan insanlar mezhep, me?rep, giyim, ku?am, folklor, zihniyet, dil (a??z) ve daha bir�ok �zellikleri bak?m?ndan sonradan ba?lanm?? olduklar? ?ehirlerin halk?ndan daha �ok Erzurumlulara yak?n insanlard?r ve bu b�lgelerde halen dahi Erzurum k�lt�r�n�n, gelenek ve g�reneklerinin izlerine, egemenli?ine rastlamak m�mk�nd�r.
Nitekim 1950�lere kadar Erzurum�a ba?l? olan bu il�elerden Sar?kam??�ta halen m�ft�l�k yapan Numan �zt�rk�ten Sar?kam??�ta; Yusufeli Merkez Camii�nde uzun y?llard?r imam-hatiplik yapan, ayn? zamanda o y�re insan? olan Mustafa Aykut�tan Yusufeli�nde �??fe�len� gelene?inin halen devam ettirildi?ini; Bayburt�ta dokuz y?l m�ft�l�k yapm?? olan Peyami G�ng�r�den de Bayburt�ta bu gelene?in terk edilmi? oldu?unu, g�rev yapt??? s?ralar �ok arzu etmesine ra?men yeniden ba?latmay? ba?aramad???n? �?rendik. Tercan ve Ele?kirt�te ise bu gelene?i hat?rlayanlar?n dahi kalmad???n? tespit ettik.
Kuzey ?l�elerimizde Ya?ayanlarca �??fe�len� Biliniyor mu?
Genellikle ?afii mezhebine mensup K�rt karde?lerimizin ya?ad?klar? H?n?s, Tekman, Karayaz? ve Kara�oban gibi Erzurum�un kuzey il�elerinde yapm?? oldu?umuz ara?t?rmada tek t�k baz? k�ylerde2 �??fe�len� gelene?inin var oldu?unu tespit ettikse de bunun nadir oldu?unu s�ylemek daha do?ru olur!
�?afii ?lmihali�3 ba?ta olmak �zere, yay?nlanm?? bir�ok kitab? bulunan Tekman / Bastok do?umlu Molla (Mele) Fahrettin ?eker Hoca: �Onlarda �??fe�len� de?il de Ramazan�?n ilk on be? g�n�nde Arap�a olarak �Merhaba ey ?ehr-i Ramazan merhaba!�, ikinci on be? g�n�nde de yine Arap�a olarak �Elveda ey ?ehr-i Ramazan elveda!� ile �Kunut dualar?n?n okundu?unu� s�ylemektedir. Aslen H?n?sl? olan (Erzurum merkez do?umlu) Orhan Atmaca adl? karde?imizin H?n?s-Tekman dolaylar?nda konumuzla ilgili ara?t?rma yaparken, ?u an Erzurum �ukurevler semtindeki Yavuz Sultan Selim Camii�nde imaml?k yapan, ayn? zamanda o y�re insan? olan medrese k�kenli Mevl�t �i�ek Hoca�dan ula?t??? bilgiler de ?�yle:

�Ramazan�da Yats? namaz?n?n iki rek�tl?k �Son
S�nneti� k?l?nd?ktan sonra M�ezzinefendi taraf?ndan ilk olarak ?unlar okunur:
�S�bhane�l-Meliki�l-Mab�d...
S�bhane�l-Meliki�l-Mevc�d...
S�bhane�l-lez� l� yen�mu ve l� yem�t...
S�bbuhun, Kuddus�n Rabbu�l-mel�iketi ve�r-ruh��
Daha sonra:
�Y� Hann�n� y� Menn�n� y� Zelc�di ve�l ihs�n hallisn� minenn�r
Y� Hann�n� y� Menn�n� y� Zelc�di ve�l ihs�n hallisn� minenn�r�n
Y� Hann�n� y� Menn�n� y� Zelc�di ve�l ihs�n hallisn� yevme�l arasati ve�l mizan�
denilir. Bunlar?n d???nda Ramazan'?n ilk onbe?
g�n�nde
�Merhaba merhaba ya ?ehr-i Ramazan merhaba
Merhaba merhaba ya ?ehr-i taat-i ve�l iman merhaba
Merhaba merhaba ya ?ehr-i ve�l hayri ihsan merhaba�
?kinci onbe? g�n�nde de:
�Elveda elveda ya ?ehr-i Ramazan elveda
Elveda elveda ya ?ehr-i Kur�an elveda
Elveda elveda ya ?ehr-i ?ufran elveda�

okunur.

Ayr?ca 20 rek�t olarak k?l?nan Teravi(h) namazlar?n?n ilk iki rek�t? sonunda �Salat� sel�m�, ikincisinin (yani 4. rek�t?n) sonunda �Kaside-i B�rdiyye�nin 1.b�l�m 8. beyti olan

�Neam ser� tayf� men ehv� fe errakan�
Vel hubb� ya�terizul lezz�ti bil elemi
Mevl�ye salli ve sellim d�imen ebed�
Al� hab�bike hayri�l-halk? k�llihimi�
?kinci d�rt rek�t?n ikincisi (yani 8. rek�t) sonunda �Kaside-i B�rdiyye�nin 3.b�l�m 35. beyti
�Nebiyy�nel �mirun n�h� fel� ehad�n
Eberra f� kavli l� minh� ve l� neami
Mevl�ye salli ve sellim d�imen ebed�
Al� hab�bike hay�ril-halk? k�llihimi�
���nc� d�rt rek�t?n ikincisi (yani 12. rek�t) sonunda �Kaside-i B�rdiyye�nin 3.b�l�m 36. beyti
�H�vel Hab�b�llezi t�rca ?ef�at�h�
Li k�lli hevlin minel ehv�li mukteh?mi
Mevl�ye salli ve sellim d�imen ebed�
Al� hab�bike hayri�l-halk? k�llihimi�
D�rd�nc� d�rt rek�t?n ikincisi (yani 16. rek�t)
sonunda �Kaside-i B�rdiyye�nin 3.b�l�m 34. beyti
�Muhammed�n seyyid��l kevneyni ve�s-sekaleyni
Vel fer�kayni min urbin ve min acemi
Mevl�ye salli ve sellim d�imen ebed�
Al� hab�bike hayri�l-halk? k�llihimi�
Be?inci d�rt rek�t?n ikincisi (yani 20. rek�t)
sonunda da �??fe�len� okunur.�

Bunlar?n yan? s?ra Atat�rk �niversitesi ??letme Fak�ltesi �?retim g�revlilerinden ?brahim Y?ld?z, dedesi 1937 H?n?s do?umlu (�l: 5 Haziran 2020) Cazim Y?ld?z�dan Bulan?k�ta da bir zamanlar �??fe�len� okundu?unu i?itmi? oldu?unu; l�kin bu gelene?in H?n?s�tan g��enler vas?tas?yla m? Bulan?k�a g�t�r�lm�? oldu?unu, o hayattayken sormay? ihm�l etti?ini s�ylemektedir! 1 A?ustos 1966 Varto Depremi sonras?nda baya?? bir aile Tortum ve ?spir�den, k?smen de Oltu�dan g�� ettirilmi?ti. Bu gelenek, belki de bu t�r g�� ve isk�nlar neticesinde ya da Erzurum�la ba?lant?s? olan ki?iler taraf?ndan oraya g�t�r�lm�? de olabilir! Peki, �??fe�len� ba?ka yerlerde de okunmu? mu? Elbette!
Yurtd???nda �??fe�len� Okundu?unu Bildi?imiz Yerler
??fe�len� Roterdam Kocatepe Camii�nde
Y?l, 1983 ya da 1984� Mehmet Nuri Y?lmaz Hoca, Diyanet ??leri Ba?kanl??? taraf?ndan g�revli olarak Hollanda�ya g�nderilir� Roterdam ?ehrinde bir ay Ramazan boyunca Kocatepe Camii�nde M�sl�manlar? ir?ad g�revini s�rd�r�r, vaazlar verir�
Bir g�n Teravi(h) namaz? bitiminde m�ezzinlik yapan biri Erzurum�dan ba?ka hi�bir yerde okunmad???n? bildi?i �??fe�len� okuyunca hayret eder, namaz sonras? merak?n? gidermek i�in ?ahs?n yan?na gider, nereli oldu?unu sorar. Hoca�n?n tahmin etti?i gibi adamca??z Erzurumlu�dur! �Kimsin, ne ar?yorsun, ne yap?yorsun burada?� diye sorunca �Erzurumlu oldu?unu, hemen her Ramazan buraya geldi?ini, burada ya?ayan M�sl�man T�rklerin �ocuklar?n? s�nnet etti?ini, bu vesileyle orada bulundu?unu ve i?tirak etti?i Teravi(h) namazlar?nda da her zaman ??fe�len� okudu?unu� �?renmi?.
Ara?t?rmalar?m?z?n neticesinde bu ki?inin Erzurum�da �S�?�tl�l� S�nnet�iler� diye bilinen aile fertlerinden; 2000�li y?llara kadar Erzurum�da s�nnet�ilik yapt?klar?n? bildi?imiz Mehmet, Ahmet ve Mustafa Katmer karde?lerin babas? S�nnet�i Mahmut Emi�nin amcas?n?n o?lu, o tarihlerde Almanya�da �al??t???n?, oralarda s�nnet�ilik de yapt???n? �?rendi?imiz Zeki Utan� oldu?unu tespit ettik.
�??fe�len� Rosenheim Merkez Camii�nde
Diyanet ??leri Ba?kanl??? taraf?ndan 2003 y?l?nda Almanya�n?n M�nih ?ehrine g�revli olarak giden Erzurum�un Yakutiye b�lgesinde uzun y?llard?r hizmet veren Aziziye Yat?l? Kur�an Kursu�nun g�n�m�zdeki y�neticisi olan Erzurumlu Abdulkadir Aksakal da: �Yurda d�nd�?� 2007 y?l?na kadar g�rev yapt??? Rosenheim Merkez Camii�nde her Ramazan ay?nda k?l?nan Teravi(h) namazlar?nda �??fe�len� okudu?unu, kendisinden sonra da yeti?tirdi?i talebelerin halen dahi okumaya devam ettiklerini bildi?ini� s�ylemektedir.
�??fe�len� Ne Zaman Okunur?
??fe�len�, Erzurum camilerinde genellikle yirmi rek�t olarak k?l?nan Teravi(h) namaz?n?n bitiminde, Vitir namaz? �ncesinde getirilen �Salat-� Selamlar�dan, e?er ilave olarak ilahi ve kaside de okunuyorsa ondan sonra sesi g�zel, makam bilen ki?iler taraf?ndan okunur.
?ki rek�tta bir selam verilerek Teravi(h) k?l?nan Erzurum camilerinin pek �o?unda her selamlama sonras?nda m�ezzin taraf?ndan ilklerinde birer kez k?sa, ikincilerinde uzun bir �Salat-� Selam� (selav�t-? ?erife ) ; yirminci rek�t?n sonunda ise �� kez, fakat bu kez cemaatle birlikte �Salat-� Selam� (selav�t-? ?erife ) getirilir. �M�ezzin Mahfeli�nde oturan, sesi sadas? g�zel m�ezzin ya da o i?i yapmas? i�in her g�n o mek�na getirilen ki?i de yan?k sesiyle �??fe�len�y? okur, �Amin!� dedikten sonra yap?lan dua sonras?nda da Vitir namaz?na kalk?l?r.
�??fe�len�n?n S�zleri
Erzurum�un as?rl?k geleneklerinden biri olan �??fe�len�n?n s�zleri ?�yle:
�??fe�len� yevme�l arasati ve�l mizan ?rham bi fadlike ya Rabbel �lemin Limen gale min abidike. Amin!�;
anlam? da ?�yledir:
�Arasat ve mizan g�n� bize ?efaat nasip eyle. Ey �lemlerin Rabbi, �Amin!� diyen kullar?na l�tfunla merhamet et!�
Bir ba?ka okunu? ?eklinden de Do�. Dr. Zeki Ko�ak vesilesiyle haberdar olduk. Hatimle Teravi(h) k?ld?rd??? bilinen Tortum M�ft�s� Yahya Efendi�nin o?lu olan Necmeddin Sevindik�e babas? taraf?ndan ezberlettirildi?ini s�ylenen metin ?�yle:
�??fe�lena habibeke yevme�l arasati ve�l mizan ?rhamna bi fadlike ya Rabbel �lemin Limen gale min abidike. Amin!�
anlam? ise ?�yledir:
�Arasat ve mizan g�n� bize ve Hab�bine ?efaat nasip eyle. Ey �lemlerin Rabbi, �Amin!� diyen kullar?na l�tfunla merhamet et!�
Bunlar?n yan? s?ra Erzurum�da okunu?u:
�Rabben� amenn�, bim� enzelte vettebe?na�r- res�l, fektubn� ma�a?-?ahid�n�
anlam?:
�Rabbimiz! ?ndirdi?ine inand?k ve peygambere t�bi olduk; art?k bizi ?ahitlerle beraber yaz.�
ayetini okumaya devam edenler de az de?ildir.
� �??fe�len� diye mi, �?efi�len� diye mi Okunmal??
Emekli rekt�r yard?mc?lar?m?zdan Prof. Dr. M. Sadi ��genli bir g�r�?memizde kendisinin Esatpa?a Camii�nde g�rev yapan, babas? da ulem�dan bir zat olan Tortumlu bir m�ezzinden i?itti?i ilgin� bir ihtilaftan bahsetmi?ti. Ayn? ihtilaf? ?ehrimizin yeti?tirdi?i k?ymetli ?slam �limlerinden �mer Karaku? Hoca�dan duymu? olanlar da az de?il! Kay?tlara ge�mesini istedi?imiz bu olay sayesinde bizler de baz? bilgilere ula?t?k.
Erzurum ulem�s? ile Tortum ulem�s?n?n kar?? kar??ya gelmesine yol a�an olay ?u: Erzurum ulem�s?�??fe�len�, Tortum ulem�s? ise �?efi�len� ile ba?lan?lmas? gerekti?ini savunuyormu?!
??in asl?n? Esatpa?a Camii emekli imamlar?ndan Musa ?ekerci Hocam?zdan �?rendik ki, bu olay, Erzurum�un unutulmaz M�ft�s� Solakzade Sad?k Efendi ile Hac farizesini yerine getirdikten sonra Mekke-i M�kerreme�de vefat edip Cenneti Muall� Kabristan?�na defnedilen Tortum M�ft�s� Mehmet (S?dd?k �?�lm�?) Efendi (1883-1958) aras?nda y?llar �ncesinde cereyan etmi?tir.
Asl?na bakarsan?z Mehmet Efendihoca�n?n g�r�?� do?rudur. ��nk� ?efaat, Allah�tan (cc) dilenir ve Cenab-? Hak (cc) ?efaat yetkisini kimseye vermedi?ini Y�ce Kitab?�m?z Kur�an�? azim��?-?an�da beyan etmi?tir. �stelik �??fe�len� bir emir ifadesi ta??maktad?r. �te yandan Arap�a l�gat ve kurallara g�re her iki ?ekilde de okunabilir! ??te Cemaleddin Server Revnako?lu�unun ifadesiyle �P?rlanta M�ft�� diye and??? Solakzade Sad?k Efendi de buradan hareketle �O ki al???l?p bug�nlere b�yle gelmi?, b?rakal?m aynen okunsun!� diyormu?.
Biz, bu iki b�y�k �lim aras?nda ya?anan olaydan �??fe�len�n?n eski bir gelenek oldu?unu �?reniyoruz. Zaten �??fe�len�n?n Erzurum�da eski bir gelenek oldu?u ve eskiden beri �??fe�len� ?eklinde okunup o tarihe kadar da �yle geldi?i i�in M�ft� Solakzade bu okuma ?eklinin devam ettirilmesinin do?ru oldu?unu, de?i?tirilmesine gerek olmad???n? s�yl�yormu?!
Erzurum ulem�s?n?n en ya?l?lar?ndan biri olan Veli Velio?lu Hoca da, bir konu?mam?zda bu konuyla ilgili y�neltti?imiz soruya kesin bir bilgiye sahip olmamas?na ra?men ��??fe�len�n?n Osmanl?�dan g�n�m�ze ula?m?? bir gelenek oldu?u kanaatinde oldu?unu� s�ylemi?ti.
�??fe�len�y? G�zel Okudu?u Bilinen Erzurumlular
�??fe�len� okumak olduk�a marifet isteyen bir i?tir ve �yle her babayi?it okuyamaz! Cami g�revlilerinin yan? s?ra cami cemaati i�erisinde yer alan ya da seslerinin g�zel oldu?u bilinen y�re halk?ndan bir�ok esnaf?n, sanat�?n?n da g�zel okuduklar?, isimlerinin g�n�m�ze ula?t??? bilinmektedir. O t�r ki?ilerin kendi camilerinde Teravi(h) namaz?nda yer almas?, m�ezzinlik yapmas?; kaside, gazel, �??fe�len� ve �Amenerres�l�� okumas?, salat � selamlar? idare etmesi Ramazan�?n ilk g�n�nden, son g�n�ne kadar o caminin t?kl?m t?kl?m dolmas?na, yer bulunmamas?na, hatta hatta yer kavgalar?na dahi yol a�arm??!
Erzurum�da seslerinin muhte?em oldu?unu duydu?umuz isimlerin ba??nda Kalal? Haf?zlar (Hasankaleli) diye an?lan iki karde?ten b�y�k olan? ?brahimpa?a Camii�nde imaml?k yapan, �Ger�ek haf?z oydu!� denilen Haf?z Ali R?za Efendi; Cumhuriyet�in kurulu? y?llar?nda �?retmenlik yapan, m�sik� �al??malar?na b�y�k katk?lar sunan k���k karde?i Haf?z Faruk Kaleli; �zellikle de Pah?rci (Bak?rc?) ?brahim Efendi ve Hinsli (Dumlulu) ?brahim Efendi� gelmektedir.
Asl?nda bunun 1950 �ncesine ait sa?l?kl?, yeterli ve fazla bilgi bulunamamas?ndan kaynakland???n? d�?�nmekteyiz� Nitekim M�ft� Solakzade Sad?k Efendi�nin ya?ayan son talebelerinden biri olan Molla Mehmet Tavla?o?lu Hoca da konuyla ilgili sorumuza bu tarih �ncesine ait ba?ka �ne �?kan bir isim duymad???n?, hat?rlamad???n? s�ylemektedir.
Cumhuriyet sonras? Erzurum�unda �??fe�len�y? �ok g�zel okudu?u s�ylenenler i�erisinde ismi en �ok ge�en ki?i olarak Lalapa?a Camii imamlar?ndan H?rt?zl? Haf?z�?n ismini tespit etmi? bulunmaktay?z.
H?rt?zl? Haf?z Mehmet Efendi Hoca
Erzurumlu haf?zlar i�erisinde m�stesna bir yere sahip olan, ayn? zamanda Atat�rk �niversitesi�nin eski rekt�rlerinden Ya?ar S�tbeyaz ile Prof. Dr. Yavuz S�tbeyaz�?n day?lar? olan Hac? Haf?z Mehmet H?rt?zl? Hocaefendi, mikrofonun bulunmad??? devirlerde ola?an�st� g��l� ve g�zel sesiyle ilk saftan son cemaat yerindekilere kadar sesini duyurmas?yla bilinen birisiymi?.
�Erzurum Halk Oyunlar? ve T�rk�leri Derne?i� taraf?ndan 1958 y?l?n?n 12 Mart�?nda Lalapa?a Camii�nde ?ehitler i�in okutulan Mevlid-i ?erif i�in Erzurum�a getirtilen, o g�n �?le ezan?n? okuyan efsane isimlerden Diyarbak?rl? Celal G�zel�in bile g?pta etti?i, �Bu kadar g�zel haf?zlar?n?z ve H?rt?zl? gibi �ok g�zel, m�kemmel sese sahip hocalar?n?z varken beni ne diye davet ettiniz; yoksa beni mahcup etmek mi istediniz?� ?eklinde bir latifede bulundu?u s�ylenen biri olarak haf?zalalarda yer bulmu?, halen dahi ismi hat?rlanan bir hocam?zd?r.
1909-1978 y?llar? aras?nda ya?ayan, Haf?z Mehmet H?rt?zl? Hoca, 1960 ?htil�li�ne kadar uzun bir zaman Lalapa?a Camii�nde ba?imaml?k yapm??, o tarihte g�revinden al?narak tenzil-i r�tbeyle Ulucami�nin arka sokaklar?ndan birinde yer alan Ketenci Mescidi (g�n�m�zdeki Ketencizade Camii)�ne tayin edilmi?, daha sonra 1965 AP iktidar?nda Lalapa?a Camii�ndeki g�revine d�nm�?, fakat bu kez de di?er imam Yusuf Eseng�n ile s�rekli bir �eki?me ya?amas? �zerine emeklili?ini isteyerek ?stanbul�a nakletmi? ve �mr�n� orada tamamlam??t?r.
93 Harbi diye bilinen 1877-78 Osmanl?-Rus Harbi sonras?nda h?zlanan g��ler esnas?nda, g�n�m�zde G�rcistan s?n?rlar? i�erisinde kalan H?rt?z adl? kasabadan �nce Hasankalenin A?calar k�y�ne, daha sonralar? Erzurum�un Mehdiefendi Mahallesi�ne yerle?en Ah?ska k�kenli aile bu nedenle �H?rt?zl?lar� diye an?lm??, hatta ailenin b�y�k bir k?sm? 1934 y?l?nda Soyad? Yasas? �?kar?ld??? zaman �H?rt?zl?� soyad?n? alm??t?r.
H?rt?zl? Haf?z�?n Cuma Hutbelerinde Okudu?u Unutul(may)an Methiyesi
�A?ere-Takrip� dersleri almad??? i�in �Tecvid� kurallar?na g�re okumad??? s�ylenen, buna ra?men sesinin g�zelli?i ve g�rl�?� ile dillere destan bir haf?z olan H?rt?zl? Haf?z, Lalapa?a Camii�nde ba?imam olarak g�rev yapt??? s�rece, Cuma namazlar?n? camide g�revli olan di?er arkada?lar?na b?rakmaks?z?n hep kendisi k?ld?rm??, hutbeye hep kendisi �?km??; s�ylendi?ine g�re g�r sadas? ile Lalapa?a�n?n duvarlar? kadar cemaatini de zang?r zang?r titretmi?tir.
Prof. Dr. M. Sadi ��genli bir g�r�?memizde de: �Cuma g�nleri H?rt?zl? Hoca hutbeye �?kt??? zaman -ba??n? hat?rlad???, gerisini y?llard?r bir t�rl� hat?rlayamad???- �ylesine m�thi? bir methiye okurdu ki, cemaat i�erisinde kendinden ge�meyen, etkilenmeyen insan kalmazd?!� demi?ti.
Daha sonralar? bu methiyeden Diyanet ??leri eski ba?kan?m?z Mehmet Nuri Y?lmaz Hoca�ya s�z edince, o, hat?rlad??? kadar?yla bu methiyenin s�zlerini bize yazd?rd?. Kendisine elde etti?imiz metni g�nderdi?imiz M. Sadi ��genli, bu metni g�r�p hat?rlad?ktan sonra emin olarak bu methiyenin s�zlerinin tam? tam?na ?�yle oldu?unu s�yledi:
�Mefhar��l-arabi ve�l acem ve imam� Mekketi'l-m�kerremeti ve�l-Medineti�l m�nevvereti ve�l-Harem . ?sm�h��s- ?er�fi mekt�b�n ale�l-Levhi bi yakuti�l kalem. Ve cismih��l-letifi medf�n�n bi�l Medineti�l m�nevvereti ve�l-Harem. Y� leyten� k�nt� turabeh��l-kadem; Mevl�n� ve mevle�l-alemeyni�l muhteremeyni seyyidin� Eb��l Kas?mi Muhammed�
�??fe�len�y? G�zel Okudu?unu Tespit Etti?imiz Birka� ?sim Daha
Elli y?la yak?n bir s�re Erzurum�da m�ft�l�k yapm?? olan Solakzade Sad?k Efendi�nin sesini �ok be?endi?i, haber verin gelsin �??felen�y? okusun dedi?i s�ylenen ki?ilerden biri Kavaflar semtinde ayakkab?c?l?k yapan, �Gonduraci Baba M?sto� diye an?lan Mustafa (K?z?lcao?lu) Efendi�dir. Karayollar?ndan emekli olan o?lu Nusret (Erol) A?abeyi de kendine has Davud� sesi ve seslendirdi?i par�alarla, �zellikle Erzurum�da tekke ve derg�hlarda okudu?u gazel, ilahi ve kasidelerle unutulmayacak, me?k yap?lan meclislerin aran?lan, isimlerinden biridir. Torunu olan ve ayn? ismi ta??yan Haf?z Mustafa K?z?lcao?lu7 da T�rkiye �ap?nda yap?lan Kur�an okuma yar??malar?nda b�y�k ba?ar?lar elde etmi?, ?stanbul�a kendisini kabul ettirmi? Erzurumlu haf?zlardan biridir.
?smini tespit ettiklerimizden biri de Erzurum�un ova k�ylerinden birinden oldu?u ve Ehmal Camii�nde fahri m�ezzinlik yapt??? s�ylenen �Efendi Emi� diye an?lan biridir. �zn�l�, ger�ek isminin Sait Tohumcu, R�fa� tarikat?na mensup halifelerden biri olan Abdulgani Efendi�ye m�ntesip oldu?u, fahri m�ezzinlik yapt??? s?ralar camide g�rev yapan Ehmal ?mam? Mehmet �elik Hocaefendi ile pek ge�inemedi?i gibi onunla ilgili bir�ok bilgi ve hat?raya �O, benim �ok iyi adam?m idi!� dedi?i Diyanet ??leri eski ba?kanlar?ndan Mehmet Nuri Y?lmaz Hoca sayesinde ula?t?k.
�Efendi Emi� denilen ki?i, Erzurum�un gelmi? ge�mi? en iyi bar tutanlar?ndan biri oldu?u s�ylenen Efendi Bey8 gibi ayn? ekipte yer alan barc?lardan biri imi?. Hatta kendi anlatt???na g�re 1934 y?l?nda Mustafa Kemal Pa?a�n?n huzurunda bar tutmalar? i�in Erzurum Mebusu Durak (Sakarya) Bey taraf?ndan Ankara�ya g�t�r�lm�? olan barc?lar aras?nda o da yer alm??9 � Ehmal Camii�nde uzun zaman Teravi(h) namazlar?nda �??fe�len� okudu?u s�ylenen Efendi Emi daha sonralar? Osman Bekta?�?n Erzurum M�ft�l�?� yapt??? y?llarda Ulucami�ye �Farra?�10 olarak atanm??t?r.
Eskilerin i�erisinde unutulmayacak isimlerden biri de, uzun y?llar Kas?mpa?a semtinde bak7 Atak�y / �mer Duruk Camii ?mam Hatibi. 8 Bir de ger�ek ad? (Abdul)Vahap T�rkkal (1913-1977) olan, ??oca?? ya da A??rbak?m At�lyesi de denilen Erzurum Silah Fabrikas?�nda m�d�rl�k yapan Erzurumlu Albay ?hsan Yavuzer�in i?e ald?rm?? oldu?u d�rt barc?dan biri olan bir Efendi Bey vard?r. Bu Efendi Bey, Mustafa Kemal Atat�rk��n 1934 y?l?nda Ankara�da, 1937 y?l?nda da son yurt gezisi program?nda Trabzon�a gitti?i zaman, Erzurum�dan kar??lamaya gidenler i�erisinde yer alan, Halkevi Ba?kan? Ahmet Erverdi �nc�l�?�nde kat?lan bar ekibinde bulunan Dada?lardan birisidir.(Geni? bilgi i�in bkz: ?hsan Co?kun At?lcan, �Efendi Bey�, �59. Y?l / ?stanbul-Erzurumlular Derne?i (Yay?n?)�, 12 Mart 1977, sayfa: 7; ?smail Ta?, �Bar?n Tarih�esi ve Geli?me Safhas?�, K�z, Cilt: 2, say?: 5, A?ustos 1980, s. 37). 9 Yak?n dostu M. Nuri Y?lmaz Hoca, Efendi Emi�nin Ankara�ya gidi?i ile ilgili kendisine ?u ilgin� s�zleri de s�yledi?ini aktard?: �Ankara�ya g�t�r�lece?ini annesine s�yledi?i zaman saf, O?uz bir kad?n olan annesi, Ankara�da k��ek bulamam??lar da sizi mi buradan g�t�recekler!� 10 Oda hizmet�isi, Temizlik g�revlisi. 11 Cedid Mahallesi sakinlerinden, ?ehrimizin haf?za isimlerinden TMO�dan emekli Ekrem Uygur�un s�yledi?ine M�kerrem Kemerta?�?n daha sonralar? hayat?n? birle?tirdi?i bu k?z, Ta?ma?azalarda o tarihlerde iki katl? d�kk�nlardan birinde kuaf�rl�k yapan, kimi zaman Erzurum Radyosu�nda t�rk� seslendirmi? olan, o tarihlerde Erzurum�da TMO�da �al??an bir memurun k?z? T�lay �er Han?mefendi�dir. kall?k yapan, o semtin mihenk ta?? olarak bilinen, Kur�an �????, sesi gibi fizi?i de g�zel bir insan olan, as?rl?k �?narlar?m?zdan 1917 (1923) do?umlu, Bakkal Abo Bey�in o?lu diye an?lan Hac? ?hsan Tizgili�dir. K���k o?lu 1953 do?umlu Hulki Tizgili�yle birlikte ba?ta Ayaspa?a, Kas?mpa?a camileri olmak �zere pek �ok yerde okuduklar? gazel, kaside, a?r-? ?eriflerin yan? s?ra bir ay Ramazan boyunca okuduklar? �??fe�lena� ve Ramazan�?n ilk on be? g�n�nde �Ho? geldin ya ?ehr-i Ramazan�, ikinci on be? g�n�nde �Elveda ey ?ehr-i Ramazan� la her zaman hat?rlanacak isimlerdendir.
�??fe�len�y? g�zel okudu?u s�ylenenlerden birisi de, Erzurum�un medar-? iftiharlar?ndan, �nl� Halk M�zi?i sanat�?s? M�kerrem Kemerta?�t?r (1935- 2018). Mehmet Nuri Y?lmaz Hoca�n?n Cedid Camii�nde vaaz verdi?i zaman M�kerrem Kemerta? da ayn? tarihte Ramazan boyunca orada m�ezzinlik yapm??t?r. Ye?enlerinden Fatih S�rbahanl?�n?n s�yledi?ine g�re o tarihlerde tak?ld??? bir k?za11 hava atmak i�in gitti?i Cedid Camii�nde bir ay Ramazan-? ?erif boyunca hemen her g�n �??fe�len� ve �Amenerres�l�� okumu?tur. 1985 y?l?nda ?zmir�e nakletti?ini ve ayn? zamanda Kadir� halifelerinden Haf?z M??dat Efendi�nin o?lu oldu?unu da bildi?imiz M�kerrem Kemerta?, �Cedid Camii�nde m�ezzinlik yapt??? zaman yer yerinden oynard?, caminin tavan? inip kalkard?!� diyenleri �ok duyard?k.
Erzurum�un tan?nm?? ticaret ve siyaset adamlar?ndan Selahattin ?p�i�nin evinde y?llarca k?l?nan, genellikle Erzurum�un ileri gelenleriyle �Erzurum Halk Oyunlar? ve Halk T�rk�leri Derne?i� mensuplar?n?n kat?lm?? oldu?u Teravi(h) namazlar?n?n m�ezzinli?ini �Huma Ku?u� ile ad?n? tarihe yazd?rm?? olan Menzilci ?brahim Efendi�nin o?lu (Ahmet) Hulusi Seven (1924-2017) yapm??, dolay?s?yla �??fe�len�lar?� da o okumu?tur. Atadan dededen atlara d�?k�n oldu?u bilinen Erzurumlu �nl� ihracat�?lar?m?zdan Hulusi Seven, iyi bar tutmas?n?n ve sesinin g�zelli?inin yan? s?ra bir�ok Erzurum t�rk�s�n� repertuarlar?m?za kazand?rm??, �Halk Oyunlar? Derne?i�yle �Erzurum Radyosu�nda �Do?udan Sesler / Halk T�rk�leri Korosu�nun kurulmas?nda ve idaresinde aktif bir ?ekilde rol alm?? b�y�klerimizden birisidir.
Ad? tarihe �T�rk� Pa?as?� diye kay?tlara ge�en Raci Alk?r�? dinleyenler gazel, tatyan ve uzun havalarda onun �ok ba?ar?l? oldu?unu; fakat o?lu Vahit Alk?r�?n daha g�zel �??fe�len� okudu?unu s�ylerlerdi.
?l�elerimizde g�zel okuyanlardan birisi de ailecek sesleri g�zel olan ?brahim Erkal'?n babas? Narmanl? Haf?z Ebubekir Efendi'dir.
Erzurum�un medar-? iftiharlar?ndan Haf?z Halil Necibo?lu�nun babas? olan, enfes sesiyle okudu?u ezan-? Muhammed� ve Kur�an til�vetleriyle hat?rlad???m?z Lalapa?a Camii�nin unutulmaz m�ezzinlerinden Haf?z ?erafettin de �??fe�len�y? Erzurum�da �ok g�zel okuyanlardan biriydi Lalapa?a Camii�nin unutulmayacak isimlerinden biri de Haf?z Be?ir ?ncesu�dur. Hele hele hemen herkesin sesine hayran oldu?u, �O kal?ptan o ses nas?l �?k?yor?� diye hayret etti?i; okudu?u Mevlid-i ?erif, Ezan-? Muhammed� ve a?r-? ?eriflerle g�n�llerde taht kurmu? olan, Lalapa?a Camii�nin unutulmaz m�ezzinlerinden �Cucul�un O?lu� diye tan?nan Haf?z Suat �emlek (1935- 2012) da �ok g�zel �??fe�len� okurdu.
��yle bir ses daha gelir mi?� denilen haf?zlar?m?zdan birisi de me?hur �Talim ve K?raat� hocalar?m?zdan Tabur ?mam? Kurra Hasan Efendi�nin talebelerinden, Muratpa?a Camii�nin emekli m�ezzinlerinden Haf?z Yusuf Dicleli�dir. Onun okudu?u a?r-? ?eriflerin, hatimlerin, �??fe�len�lar?n tad? bir ba?kad?r. Haf?z Yusuf Hoca�n?n �zellikle eskiden her yaz mevsimi Abdurrahman Gazi T�rbesi�ne misafir olup �ad?r kuranlar?n �T�rbe�de okudu?u, halen anlata anlata bitiremedikleri,
�Derdimendim Y� Res�lallah, dev� ol derdime, Dest-g�r ol, Y� Habiballah bu as� m�crime! Sen ?efaat-k�n? varken ben kime yalvaray?m? Ben, Res�l-i Kibriy�n?n b�lb�-i n�l�n?y?m, M�crimim ger�i, cem�l-i Mustafa hayran?y?m!�
diye ba?layan �nl� kasidesi de �ok me?hurdur.
Eski (�Tahta Minareli� diye an?lan) Gez Camii�nin unutulmaz ??fe�len�c?s? Terzi Hac? Cemil Bu?dal?; g�n�m�zdeki Vak?flar Bankas? ve B�lge M�d�rl�?��n�n yerinde bir zamanlar bulunan, �Tortumlu�nun Kahvesi� diye an?lan i?yerini uzun y?llar �al??t?ran, Dada? Turizm�in sahibi B�nyamin Ba?c?�n?n karde?i olan, Davud� sesiyle okudu?u ??felen�larla G�rc�kap? Camii�nin kubbesini �?nlatan Nazif Ba?c?; yine G�rc�kap? Camii�nde m�ezzinlik yapt??? y?llar okudu?u ??fe�len�lar? unutamad???m?z Kas?mpa?a Camii�nin emekli imamlar?ndan Haf?z Ali (Alay Ayd?n); Zeynal Camii�nin emekli m�ezzinlerden, Allah vergisi g�zel bir sese sahip �K?nik Haf?z� diye an?lan, melek gibi bir insan olan, Ey�p Sultan Camii imamhatibi Erhan Mete�nin babas? Haf?z Orhan; Pervizo?lu Camii�nin emekli m�ezzinlerinden Veysel Doruk; Alipa?a Camii�nde okuyan Selahattin Efendi; Berber Mustafa �t�gen; Haf?z Nihat; Haf?z Ne?et; �T�rk�c� Remzi Dane�nin Karde?i� olarak tan?nan, K�?k Camii�nde okudu?u ??fe�len�larla cemaati mest eden Fevzi Dane; Erzurum�da y?llarca Karayollar? B�lge M�d�rl�?��nde �al??t?ktan sonra Bursa�ya nakleden, sesi unutulmayacak gazel ve mevlidhanlar?m?zdan Haf?z Dursun (�zn�l�), yine �zellikle Efe Hazretleri�nin Divan?�ndan okudu?u gazellerle bilinen Kuyumcu Haf?z Muhammed U�an da Kas?mpa?a Camii�nde okudu?u �??fe�len�larla isimleri ilk akla gelen ki?ilerdir.
Yine Ta?ma?azalar�?n ba??nda, ?afiler Mescidi / ?abahane �e?melerinin yan? ba??nda tuhafiyecilik yapan, ?ett�r� halifelerinden Karazl? Hakk? Bey�e m�ntesip, m�thi? bir ses ve haf?zaya sahip biri olarak tan?d???m?z H. Enver Durukan�?n da, kendi ihvanlar?ndan �mer Zereden�in imam olarak g�rev yapt??? Kemhan Camii�nde �ok g�zel �??fe�len� okudu?unu duymu?uzdur.
Bak?rc? Camii�ni ?enlendirdi?i s�ylenenlerin ba??nda Bahattin Kele?o?lu (1933-2010) gelirken; �Camc?lar?n Hafiz� diye an?lan K?rkkeselilerin Haf?z Ferit de g�zel sesiyle okudu?u gazellerin yan? s?ra de?i?ik yerlerde her Ramazan okudu?u �??fe�len� ile hat?rlanacak isimlerdendir.
Son y?llarda �??fe�len�y? g�zel okuyanlardan birisi olarak da okudu?u uzun hava ve gazellerle Erzurumlular?n g�nl�nde m�stesna bir yere sahip olan, genellikle �?r�?r Camii�nde �o?u Ramazan okuyan, Dada? k?yafetiyle dola?an; �S�sl� Necati�, ��akmak�? Necati� ya da �Dada? Necati� diye an?lan, ?? Bankas?�n?n Cumhuriyet Caddesi�ndeki ?ubesinin �n�n� mesken tutmu? olan Necati Tuta? (1935-2021) hat?rlanmaktad?r.
�?r�?r Camii�nin unutulmayan �??fe�len� okuyucular?ndan biri de demircilik yapt??? zaman ge�irdi?i bir kaza sonucu �nce bir g�z�n�, daha sonra ikincisini kaybetmi? oldu?u i�in �Kor Hafiz� ya da �Kor �mer� diye an?lan, haf?zl??? olmamas?na ra?men iyi Mevlid-i ?erif okudu?u s�ylenen, Dere Mahallesi�ndeki �Heymet�in Yohu?i� (Hikmet�in Yoku?u) diye an?lan semtte, K�z?m Karabekir ?lkokulu�n?n kar??s?nda k���k bir kul�bede k?r?k leblebi, leblebi tozu gibi ?eyler satarak ge�imini sa?layan �mer Taman (1933-1995)�d?r.
Yoncal?k Mahallesi�nde kebap�?l?k yapt??? i�in �Kebap�? Haf?z� diye tan?nan; �o?u kimsenin as?l ismini bilmedi?i; elinde defi, dairesi ile dola?an, bir dervi? olarak bildi?imiz; Kadir� halifelerinden Rasim (Pilatin) Baba�n?n m�ntesiplerinden; tekke, derg�h ve meclislerin aran?lan gazelhanlar?ndan, genellikle Cennetzade Camii�ni ?enlendiren Nasih Cinisli�nin de (1944-2021) �??fe�len�y? g�zel okudu?u bilinmektedir.
Son D�nem G�zel �??fe�len� Okuduklar?na Tan?k Olduklar?m?z
Son d�nemde �ok g�zel �??fe�len� okudu?una tan?k olduklar?m?z?n ba??nda 2016 Ramazan?nda Metin Katkat Hoca�n?n Hatimle Teravi(h) namaz? k?ld?rd??? Gez Camii�nde ilk kez m�ezzinli?e soyunan; makam bilmemesine ra?men okudu?u �Ezan-? Muhammed�,� �Amenerres�l��, �??fe�len� ve daha bir�ok ?eyle o y?l caminin t?kl?m t?kl?m dolmas?n? sa?layan, g�n�m�zde Muratpa?a Camii�nde g�revli olan, enfes bir sese sahip Fatih ?ekerci gelmektedir.
Bu arada Lalapa?a Camii imam-hatibi Musa Da?, Mehmed Zahid Kotku Camii m�ezzini Veyis Aksakall?, Horasan �ar?? Cami m�ezzini Co?kun Kara ve daha bir�ok yerde g�revli olan Kadir Kesmez, Muhammed G�ll�ce, Mustafa Demirci, Fatih Y?lmaz, Abdullah Tarcan, S�leyman Taygar, Semih ?pek, Abdulkadir Ya?an; Erzurumlu gazelhanlardan H�seyin �ift�i, Zekai Kaplan, Haydar Sucu gibi isimlerini saymakla bitiremeyece?imiz daha nicelerinin �YouTube ve www. erzurumsevdasi.com.tr�de de bir k?sm?n?n bizzat g�r�lece?i �zere- �??fe�len�y? birbirlerinden g�zel okuduklar?n? bilinmektedir.