Brokratik bir tar?m imparatorlu?u olan Osmanl?lar?n klasik dneminde uygulanan iktisadi anlay?? mevcut dzenin korunmas?n? amalamaktayd?. Bu anlay?? do?rultusunda retim ve tketim aras?ndaki denge korunmaya al???lm??, ihracat zorla?t?r?l?rken ithalat kolayla?t?r?lm??t?r. Ticari hayatta esnaf ve tccar?n kar oran? sadece %5 ile %15 aras?nda s?n?rland?r?ld???ndan esnaf?n sermaye art?r?m? ve zenginle?mesinin de nne geilmi?tir. Btn iktisadi faaliyetlere sadece devlete getirece?i gelir a?s?ndan bakan ve tesini nemsemeyen bir e?ilim aras?nda s?k???p kalan Osmanl? ekonomisi 16. Yzy?l?n sonlar?ndan itibaren toprak sisteminin bozulmas? ve uzun sren sava?lar neticesinde ciddi s?k?nt?lar ya?amaya ba?lam??t?r. Devlet yneticileri ya?anan ekonomik buhran? a?abilmek amac?yla vergilerin merkezile?tirilmesi, iltizam sisteminin tar?msal vergileri de kapsayacak ?ekilde yayg?nla?t?r?lmas?, yeni vergilerin yrrl?e konmas?, paran?n ta??i?i ve msadere yntemine ba?vurmu?lard?r. Kamu giderlerinin kar??lanabilmesi iin d?? borlanma yolu denenmi?se de bu giri?imlerden de bir netice al?namam??t?r. Gn kurtarmaya ynelik uygulanan bu zmler, uzun vadede devletin ierisinde bulundu?u iktisadi buhran?n derinle?mesine engel olamam??t?r.
Yukar?da say?lan tedbirlerin i?e yaramamas? neticesinde Osmanl? yneticileri nce sarraflardan, 19. Yzy?l ba??ndan itibaren ise Galata bankerleri ismiyle an?lan tefecilerden ald?klar? yksek faizli borlarla devletin giderlerini kar??lama yolunu benimsemi?lerdir. Gayrimslimlerden olu?an sarraflar/bankerler, kambiyo i?lemlerinin yan? s?ra tccarlarla polie al?m sat?m?, esnafa faizle kredi verme, iltizam ihalelerinde mltezimlere kefil olma ya da sermaye deste?inde bulunma, daha sonraki dnemlerde de emanet usul i?letilen mukataalar ve vergi tahsilat? gibi faaliyetlerde bulunmaktayd?lar. Ayr?ca kapitlasyon rejimi ile yabanc? lke vatanda?lar?na tan?nan ayr?cal?klardan da yararlanan gayrimslim Osmanl? vatanda?lar? ticari ve iktisadi faaliyetleri neticesinde elde ettikleri ucuz finansman? yksek faizlerle Osmanl? Devletine bor olarak vermi?, bu sayede servetlerine servet katm??lard?r.
Gayrimslim sarraflar sadece kamu hazinesine bor vermekle kalmam??, t?mar, zeamet, mukataat sahipleri ve vak?f mtevellilerinden, devletin st kademelerine terfi etmek isteyen pa?alar?n verdikleri r?veti bile finanse etmi?lerdir. Yani en alt kademeden en st kademeye kadar sosyal ve iktisadi hayatta nemli bir rol oynam??lard?r.
18. ve 19. Yzy?llarda Osmanl? ekonomisinde nemli rol oynayan sarraf/bankerlerin en tan?nm??lar? aras?nda, Rothschild ailesi, Baltazzi ailesi, George Tubini, Lorando, Bernard Corpi, Zanni Stefanovich, Shilizzi, Glavani, Raoul Crespin, Eustache Evyenidis, Kamondo, Fernandez, George Yorgo Zarifi, Mavrokordato, Yorgo Zafiropula, Christaki Zografos, Jacques Allon, M?s?rl?o?lu Bogos Bey ve Keo?lu Agop, Mihran Dzyan isimleri say?labilir.
?lk ba?larda i? ili?kileri sadece saray ve evresiyle s?n?rl? olan sarraflar, daha sonraki dnemlerde faaliyetlerini daha alt dzeylere indirmi?lerdir. o?unlu?u gayrimslim Osmanl? tebaas?ndan olan bu sarraflar Galatada faaliyet gsterdikleri iin Galata Bankerleri ad?yla an?lmaktad?rlar. Ekonomik hayat? elinde tutan bu bankerler, hkmeti ve devleti iflas bata??na srklediler. Bu bankerlerin en nemlilerinden ikisi Abraham Salomon ve George Yorgo Zarifi dir.
Kont Abraham Salomon Kamondo, Yahudilerin 1492 y?l?nda yay?nlanan Elhamra Kararnamesi ile ?spanyadan kovulmalar?yla birlikte nce Venedike ve ard?ndan ?stanbula g eden Yahudi kkenli bir aileye mensuptur. Bor-alacak meselelerinde finans kapitalinin geerli kurallar?ndan asla taviz vermeyen Abraham Solomon, sarayla kurdu?u yak?n ili?kiler sayesinde birok imtiyaz elde etmi?, K?r?m Sava?? (1853-1855) s?ras?nda Osmanl? Devletine sa?lad??? maddi destek dolay?s?yla iftihar madalyas? ile taltif edilmi?tir. Alman imparatorunun ?valye ve ?talya kral?n?n kont yapt??? Avram Kamondo, muazzam bir sosyal mte?ebbistir ve Osmanl? lkesinde mlk edinme imtiyaz? alan ilk ecnebidir. Kendisi emlak zenginidir. Ladino ad?nda masonik bir gazete ?karm??, hahamlar?n muhalefetine ra?men, ?stanbulda Yahudi ocuklar?na modern tahsil veren Alyans mektebini am??t?r. Yahudi cemaatinin ba??na geerek Yahudileri, Osmanl? lkesinin en gl cemaati hline getirmi?tir.
Dnemin sadrazamlar?yla da yak?n ili?kiler kuran Kont Abraham Solomon Kamondo, alacaklar? nedeniyle kap?s?na dayand??? Mustafa Re?id Pa?an?n kalp krizi geirerek lmesine neden olmu?tur. Bunun d???nda di?er bankerler gibi kirli i?lere bula?t??? ynnde bilgi mevcut de?ildir. Osmanl? Bankas?na rakip olarak kurulan Osmanl? ?mparatorlu?u ?irket-i Umumiyesi, Solomon Kamondonun giri?imleri neticesinde kurulmu?tur. Kas?mpa?a Donanma Kumandanl???; Galata Rezidans?, Kamondo Han? (Serdar? Ekrem caddesi), Bykada Han? (Me?rutiyet Caddesi), Saati Han?, Latif Han, Lacivert Han, Yakut Han, Kuyumcular Han?, Lleci Han, Gl Han (Karaky) ve Kamondo Merdivenleri gibi ?stanbulda hl ayaktaki pek ok bina, Kamondo taraf?ndan yapt?r?lm??t?r. Yorgo Zarifinin babas? Yani Zarifi 18. Yzy?l sonlar?na do?ru ?stanbula yerle?mi? ve burada ticaretle u?ra?maya ba?lam??t?r. Aslen Rum kkenli olan Yorgo Zarifi, Osmanl? hkmeti taraf?ndan ?stanbul Bankas?n?n tasviyesi (1845) ile grevlendirilmi? ve bu grevdeki ba?ar?s? sayesinde Galata Bankerleri aras?nda kendisine iyi bir yer edinmeyi ba?arm??, y?llarca devletin en mahrem konular?na hkim olan ve gerekti?inde hazinenin kontroln verilecek kadar gvenilir bir banker olmu?tur.
Sultan Abdlaziz dneminden itibaren (1861-1876) sarayla yak?n ili?kiler kuran Yorgo Zarifi, Sultan II. Abdlhamidin padi?ah olmas?yla birlikte devletin ihtiyac? olan nakit paran?n kar??lanmas? hususunda olduka nemli bir rol stlenmeye ba?lad?.
Sultan II. Abdlhamid servetinin ynetimini Yorgo Zarifiye teslim etmi?ti. Zarifi ise sultana babam diye hitap etmekteydi. Bu yak?nl???n ard?nda II. Abdlhamidin Zarifi arac?l???yla borsada byk kazanlar elde etmesi yat?yordu.
Osmanl? Devleti ile Rusya aras?nda ?kmas? muhtemel sava??n finansman? iin Baron Rothschildin arabuluculu?u ile Avrupadan bor al?nmak istenmi? ancak bu giri?im ba?ar?s?zl?kla sonulanm??t?. Bunun zerine 1876 ve 1877 y?llar?nda kime bas?lsa da bu dnemde bas?lan kimeler evvelki dnemlerde bas?lanlar gibi uzun mrl olmam??, k?ymetlerinin gnden gne de?i?mesi nedeniyle piyasay? zor durumda d?rm?tr.
Hkmet bu s?k?nt?l? durumu a?mak iin Sultan Abdlhamidin sarraf? unvan? ile an?lan Yorgo Zarifiyi bu kimeleri piyasadan toplamakla grevlendirdi. Bu amala Yorgo Zarifi ile gizli bir anla?ma yap?ld?. Buna gre; Zarifi devletin nakit ihtiyac?n? kar??layacak, kar??l???nda ise gerek bankada ve gerekse hazinede mevcut bulunan kimelerin tamam? Yorgo Zarifiye teslim edilecekti. Ayr?ca Zarifiye %15 faiz ve %5 komisyon verilmesi kabul edildi?i gibi kendisiyle yz bin liral?k bir avans anla?mas? da imzaland?. Bunun kar??l???nda ise Yorgo Zarifiye %12 faiz ve ayl?k %0,25 komisyon verilmesi de kabul edildi. Ayr?ca baz? vilayetlerin a?ar ve a?nam gelirleri de gvence olarak gsterildi. K?sacas? Yorgo Zarifi bu anla?mayla risksiz bir kazan elde etmeyi garanti alt?na alm?? oluyordu. 1878 y?l?nda Osmanl? Devletinin Yorgo Zarifiye olan borcu 690 bin liray? bulmu?tu. ??in en ac? taraf? ise Yorgo Zarifi Osmanl?dan elde etti?i faiz gelirleriyle Yunan ba??ms?zl???n? desteklemi? ve sadece Mora yar?madas?nda 20 bin Trkn katledilmesini finanse etmi?tir.
Esham-? Cedide ad? verilen ve hamiline yaz?l? ve faizleri belirli srelerle nakden denen yedi y?l vadeli tahviller piyasaya srlnce Osmanl? halk?n?n tasarruflar?n? de?erlendirebilece?i bir piyasa olu?tu. Byk devletlerin piyangolu tahvilleri tasarruf sahibi Osmanl? halk? iin cazip yat?r?m alanlar? haline gelmeye ba?lad?. Bu durumu kendi lehlerine de?erlendirmek isteyen baz? Rum bankerleri al?m, sat?m ve speklatif faaliyetleri denetim alt?nda tutmak iin kendi aralar?nda borsa biiminde rgtlenmeye karar vermi?lerdi. Bylece 1864 y?l?nda Galata Borsas?, bir esnaf loncas? ola1877 tarihinde bas?lan kime 24 GEL???M ERZURUM rak ortaya ?km?? oldu. Emek vermeden ok paraya sahip olma h?rs? biraz paras? olan herkesi borsaya di?er ad?yla hava oyunlar?na yneltti. Ancak bu bankerler taraf?ndan tezgahlanan bir tuzaktan ba?ka bir ?ey de?ildi. Galata bankerleri rettikleri speklasyonlar sayesinde borsadan byk paralar kazand?lar. Onlar?n kazanmalar? borsaya yat?r?m yapan kk yat?r?mc?n?n kayb?na neden oluyordu. yle ki saray mensuplar?, yksek dereceli memurlar, baz? dul ve yetimler bile maa?lar?n? ve tasarruflar?n? bankerlerin rettikleri speklasyonlar neticesinde kaybettiler.
Ortaya ?kan bu yap? Osmanl? Devletini ne yaz?k ki be? tefecinin ve birka pa?an?n ?karlar?n? korumak iin varl???n? srdren bir devlet konumuna d?rm?tr.
Kaynaklar
Biltekin zdemir, Osmanl? Devletinin D?? Borlar? (1854-1954 Dneminde Yzy?l Sren Boyunduruk), Ankara Ticaret Odas? Yay?n?, Ankara 2009. Latif Da?demir, Osmanl? Devletinde Banker-Sarraf Faaliyetleri Yahut Bir Gerileme Sebebi Olarak Bankac?l?ktaki Gecikme, Osmanl?lar, Cit 3, s.465-478. Murat Koraltrk, Osmanl? Devletinde ?irketle?me, ?lk Anonim ?irket ve Borsan?n Kurulu?u, Osmanl?lar, Cilt 3, s.443-448. Seyfettin Grsel, Osmanl? D?? Borlar?, Osmanl?lar, Cilt 3, s.389- 399. Sinan Meydan, Zarifiden Zarraba, Bor, Faiz, Borsa Bata??nda Osmanl?, Szc Gazetesi, 4 Aral?k 2017