Bosna-Hersek�te Osmanl? T�rk�esinde yay?mlanan be? gazete vard?. �Bosna� (�Bosnia�), �G�l?en-i Saray-Sarajevski cvjetnik� (�Saraybosna�n?n G�l Bah�eleri�) ve �Neretva� gazeteleri Osmanl? d�neminde Bosna-Hersek�te yay?mland?. Bosna vilayeti�nin resm� gazetesi olan �Bosna� (1866- 1878) ve Mehmed ?akir Kurtchayich�in �zel gazetesi olan �G�l?en-i Sar�y Sarajevski cvjetnik� (1868-1872) vilayetin Saraybosna Matbaas?nda bas?lm??t?r. Hersek vilayeti�nin resm� gazetesi olan �Neretva� 1876 y?l?nda Mostar�da Hersek vilayeti matbaas?�nda bas?lm??t?r. Bu �� gazete d�rt sayfa h�linde iki dilde bas?lm??t?r: �n ve arka sayfalar? Bo?nak�a, i� sayfalar? ise Osmanl?cad?r. Avusturya-Macaristan�?n Bosna-Hersek egemenli?i s?ras?nda �Vatan� (1884 -1897) ve �Rehber� (�K?lavuz�) gazeteleri tamamen Osmanl? T�rk�esiyle d�rt sayfa h�linde ne?redildi. Bu iki gazetenin yaz? i?leri m�d�r� Mehmed Hul�si�dir. Bu gazetelerdeki yaz?lar hayat?n bir�ok y�n�n� ele al?r: E?itim, okul, ekonomi, k�lt�r, unvan tan?t?mlar?, ordunun yap?s?, yurt d???ndan haberler. Ayr?ca Bosna ?ehirlerinden gelen okuyucular?n mektuplar? da dikkate al?n?r. Bosna-Hersek gazetelerinde Osmanl? T�rk�esi s�z varl???, s�zdizimi, �slup vb. a�?lardan �ok �st d�zeydedir. Bu gazeteler, ?stanbul�da yay?mlanan gazetelerin y�ksek dil ve �slup niteliklerine ayak uydurmu?tur. Bu be? gazetenin yaz? i?leri m�d�rlerinin �o?unun Bo?nak k�kenli olmas? nedeniyle e?itimli ve Osmanl? T�rk�esi bilen insanlar oldu?u sonucuna varabiliriz. Dolay?s?yla bu yay?nlar 19. Y�zy?l?n ikinci yar?s?nda Bosna-Hersek�teki k�lt�rel d�zeyi ortaya koymaktad?r.
Bosna-Hersek�te Osmanl? T�rk�esinde �?kan be? gazeteden �Bosna� gazetesi, �G�l?en-i Sar�y-Sarajevski cvjetnik� gazetesi ve �Neretva� gazetesi Osmanl? d�neminde, �Vatan� ve �Rehber� gazeteleri ise Avusturya-Macaristan ?mparatorlu?u d�neminde �?km??t?r. �Bosna� gazetesi 1865 y?l?nda ilan edilmi? olan Bosna vilayetinin resm� gazetesiydi. Topal Osman Pa?a olarak tan?nan ?erif Osman Pa?a Bosna vilayetinin ilk valisiydi. Onun gayretiyle 1866 y?l?nda Saraybosna�da ilk matbaa a�?lm??t?r. Kurucusu ?gnyat Sopron�dur ve i�inde Bosna-Hersek�te ilk gazete olan �Bosanski vjestnik� adl? gazete bir s�re Bo?nak�a olarak �?km??t?r. Daha sonra bu matbaan?n ad? �Saraybosna Vilayet Matbaas?� olmu?tur. �Bosna� gazetesinin ilk say?s? 12 Muharrem 1293-26 May?s 1866 tarihinde �?km??t?r. �Bosna� gazetesinin yazarlar? Rifet ?mamovi�, Salih Biogradliya ve Eb�zziya Tevfik�tir. 1866 y?l?nda bu matbaada �G�l?en-i Sar�y� gazetesi �zel gazete olarak �?kmaya ba?lam??t?r. Bu gazetenin sahibi ve yazar? Mehmet ?akir Kurt�ehayi�tir. Biyelo Polye (Ak Ova) do?umlu ve Saraybosna devlet g�revinde bulunmu? olan Mehmed ?akir Bosna�da e?itim g�rm�? ve geni? bilgisini kad? olan babas?ndan da kazanm??t?r. �G�l?en-i Sar�y� gazetesinin son makalesinin alt?nda �Mehmed ?akir� ad? yaz?lm??t?r. Bu gazete 1868- 1872 y?llar? aras?nda �?km??t?r. 1876 y?l?nda Hersek b�lgesinde �Hersek ?syan?� olarak tan?nan Hristiyan isyan? �?km??t?r. Bab?ali�nin karar?na g�re Hersek ayr? bir vilayet olarak ilan edilmi?tir. Mostar ?ehri bu vilayetin merkeziydi. Mostar ?ehrinde Hersek vilayet Matbaas? kurulmu? ve �Neretva� gazetesi Hersek vilayetinin resm� gazetesi olarak �?kmaya ba?lam??t?r. Neretva, Hersek b�lgesinden akan ve �zerinde g�zel Mostar k�pr�s� bulunan nehrin ad?d?r. Hersek Vilayeti bir sene varl???n? s�rd�rm�?, ard?ndan kald?r?lm??t?r. Bundan dolay? �Neretva� gazetesi bir sene boyunca (1876) �?km??t?r. �Bosna� gazetesi 1878 y?l?na kadar �?km??t?r. �Bosna�, �G�l?en-i Sar�y- Sarajevski cvjetnik� ve �Neretva� gazeteleri b�y�k boyuttaki d�rt sayfada iki dilde bas?lm??t?r: D?? sayfalar? Bo?nak�a olarak Kiril harfleriyle, i� sayfalar? ise Osmanl? T�rk�esinde bas?lm??t?r. Gazetelerin ba?l???nda hicri tarih, Bat? takvimindeki tarih ve Rum takvimindeki tarih olmak �zere �� tarih yaz?lm??t?r. Gazetelerde s�rekli k�?eler vard?r: �Mev�dd-? Hus�siyye� (Bosna vilayetine ait haberler), �Mev�dd-? Um�miyye� (Osmanl? Devleti�ne ait haberler), �Hav�dis-i H�riciyye� (yurt d???na ait haberler), �?�l�n�t� (?lanlar). 1878 y?l?, Bosna-Hersek tarihinde bir d�n�m noktas? olmu?tur. Ayastefanos Antla?mas? ve Berlin Kongresi�nin kararlar?na g�re Avusturya-Macaristan ?mparatorlu?u Bosna-Hersek�i i?gal etmi?tir.
Ancak Avusturya-Macaristan ?mparatorlu?u h�k�meti BosnaHersek�te Osmanl? T�rk�esiyle yaz?lan gazetelerin yay?mlanmas?na izin vermi?tir. 1884 y?l?nda Saraybosna�da �Vatan� gazetesi Osmanl? T�rk�esinde �?kmaya ba?lam??t?r. Bu gazetenin d�rt sayfas?n?n t�m� Osmanl? T�rk�esinde �?km??t?r. Gazetenin yazar? Mehmed Hul�si�dir. Gazetenin son makalesinin alt?nda �Mehmed Hul�si� ad? yaz?lm??t?r. gazetenin ba?l???nda �� tarih yaz?lm??t?r: Hicri tarih, Bat? takvimindeki tarih ve Rum takvimindeki tarih. �Vatan� gazetesi 1897 y?l?na kadar �?km??t?r. Bunun ard?ndan �Rehber� gazetesi �?kmaya ba?lam??t?r. �Vatan� gazetesi gibi o da d�rt sayfa Osmanl? T�rk�esinde �?km??t?r. Bu gazetenin yazar? da Mehmed Hul�si�dir ve gazetenin son makalesinin alt?nda �S�hib-i imtiy�z: Mehmed Hul�si� yaz?lm??t?r. Gazetede hicri tarih ve Bat? takvimindeki tarih yaz?lm??t?r. �Rehber� gazetesi 1902 y?l?na kadar �?km??t?r. Bundan sonra BosnaHersek�te Osmanl? T�rk�esindeki gazeteler kesilmi?tir.
�Vatan� ve �Rehber� gazetelerinde �Hav�dis-i D�hiliyye�, �Hav�dis-i H�riciyye�, �?�l�n�t�, �?ett�, �Muharrer�t� isimli devaml? k�?eler vard?r. Saraybosna do?umlu olan Mehmed Hul�si, gazete makalelerinde g�r�ld�?� gibi Vilayet Vak?flar Komisyonunda m�fetti? g�revinde bulunuyordu. Bunun yan? s?ra Avusturya-Macaristan ?mparatorlu?u y�netimi s?ras?nda Bosna-Hersek�te Osmanl? T�rk�esinde gazeteleri yay?mlamas?yla ?slam k�lt�r� i�in hizmetlerinden dolay? ?ran ?ah?ndan ?ran�?n en b�y�k unvan? olan �?�r � hur?�d� unvan?n? kazanm??t?r. Bu gazetelerdeki makaleler �e?itli konularla ilgilenmektedir. Gazetelerde siyasi, asker�, hukuki, iktisadi konular, yerel olaylar, �e?itli atamalar, k�lt�r olaylar?, yurt d???na ait haberler ve e?itimle ilgili haberler �zellikle yer alm??t?r. Makaleler aras?nda okuyucu mektuplar? da bulunmaktad?r. Bu mektuplar da Bosna-Hersek�in �e?itli ?ehirlerinden gelmi?tir. Osmanl? d�neminde Bosna Vilayeti yedi sancaktan olu?maktayd?. Bunlar Saray Sanca?? (Saraybosna Sanca??), Bana Luka Sanca??, Travnik Sanca??, Izvornik Sanca?? (merkezi Tuzla ?ehridir), Bihke Sanca??, Hersek Sanca?? (merkezi Mostar�d?r) ve Yeni Pazar Sanca??�d?r. B�t�n sancaklar ve kazalar? gazete makalelerinde ge�iyor. Gazetelerin �?kmas? nedeniyle �Bosna� gazetesinin ilk say?s?nda ve �Rehber� gazetesinin ilk say?lar?nda d�?�r�lm�? tarih ?iirleri de yay?mlanm??t?r. Gazete makalelerinde �zel adlar ge�mektedir. Yer adlar?, ki?i adlar?, kurum ve kurulu? adlar?, eser ve yay?n adlar? pek �ok yerde bulunmaktad?r. Bunlar g�z �n�ne al?nd???nda gazetelerin Bosna-Hersek tarihi ve k�lt�r tarihinin ara?t?r?lmas? i�in �ok �nemli kaynaklar olu?turdu?u anla??lmaktad?r. Bu gazetelerin dilini �e?itli y�nlerden inceleyebiliriz: Dili ses ve yaz? a�?s?ndan, yap? bilgisi, c�mle bilgisi, s�z varl??? ve �slup a�?s?ndan incelenebilir. Osmanl? T�rk�esinin s?n?fland?r?lmas?na g�re bu gazetelerdeki dil XIX. y�zy?l?n ikinci yar?s?na ait olan Yeni Osmanl? T�rk�esidir. Bundan dolay? makalelerin yeni harflere aktar?lmas?nda g�n�m�z T�rk�esinin ses �zelliklerini dikkate al?yoruz. Bu durum Arap�a kelimeler, T�rk�e kelimeler ve T�rk�e eklerde a�?k g�r�lmektedir. Kelimelerin yap?s?nda Arap�a ve Fars�a �n ekler ve son ekler, Arap�a izafetler kullan?lm?? ve bunun yan? s?ra Fars�a tamlamalar ve zincirleme tamlamalar? s?k�a ge�mektedir. Gazetelerdeki s�z varl???na gelince Arap�a ve Fars�a kelimeler b�y�k oranda kullan?lm??t?r. Bat? k�kenli kelimeler de bulunmaktad?r (unvanlar, ni?anlar, ara�lar, para birimleri vb.). Hatta baz? yerlerde Bo?nak�a kelimeler kullan?lm??t?r: i?live- erik, kukuruz- m?s?r, osmak- bir �l�� birimi, ustruka- silahlar?n tak?ld??? ku?ak. Baz? kelimeler s�zl�klere bile girmemi?tir: �l�z?m��??�kr�niyye�, �k�ri�n�, �m�zeh�ne� vb. Bu gazete makalelerinde uzun c�mleler kullan?lm??t?r. Bir c�mle bir paragraftan olu?uyor. Bir makale bir paragraftan olu?uyorsa bir c�mleden olu?tu?u anlam?na geliyor. Bu uzun c�mlenin y�klemi kal?pla?m?? ve s?k s?k �istim� k?l?nm??t?r�, �mesm��dur�, �i?itilmi?tir� ?eklinde ve ilanlarda �i�l�n olunur� ?eklinde ge�mektedir. �D?k� s?fatfiili �zne ya da zarf g�revinde kullan?lm?? ve bu ?ekilde bir makalenin i�indeki haberler birbirine ba?lanm??t?r. Bu gazetelerdeki makalelerin �slubu da ilgin�tir. Birtak?m yerde seci �rnekleri kullan?lm??t?r. Pek �ok seci �rne?inde izafet-i makl�be �rnekleri bulunmaktad?r: �Sar�y mekteb-i feyz-mekteb-i R�dsiyyesi� gibi. Bir�ok makalede gazetenin sat?rlar?n?n g�zel ve onur verici bir haberle s�slenmi? oldu?u ifade edilmi?tir. Gazetelerde �e?itli unvanlar kullan?lm??t?r: Allah i�in, Hz. Peygamber i�in, padi?ah, vali, sadrazam ve ?eyh�lislam i�in �Cen�b-?�, �Hazret-i� unvanlar? Fars�a tamlama ?eklinde, �teki y�ksek makamlardaki ki?iler i�in bu unvanlar isimden sonra �cen�blar?�, �hazretleri� ?eklinde kullan?lm??t?r. Pek �ok unvanda baz? s?fatlar: �s�adetl��, �mekremetl��, �izzetl�� vb. isimden �nce bulunmaktad?r. G�r�ld�?� gibi bu gazetelerdeki makaleler �ok zengin bir dille yaz?lm??t?r. Gazetelerdeki orijinal makaleler Osmanl? T�rk�esindedir. Bu gazete makalelerinin yazarlar?n?n �o?u Bo?nak�t?r. Bu durum bunlar?n e?itim g�rm�? ki?iler oldu?unu ve Osmanl? T�rk�esini ne kadar iyi �?renmi? olduklar?n? g�stermektedir. Bunun yan? s?ra okuyucu mektuplar? da �ok zengin bir dille yaz?lm??t?r. Bu mektuplar Bo?nak okuyucular taraf?ndan yaz?lm?? oldu?una g�re Bosna vilayetinde Osmanl? T�rk�esinin bulundu?unu �?karabiliriz. Bu gazetelerdeki dil ?stanbul�daki gazetelerden geri kalmam??t?r (Takvim-i Vak�yi��, �Tasv�r-i Efk�r�, �Terc�m�n-? Ahv�l�, �Bas�ret�, �Sabah�). B�ylelikle bu gazeteler o d�nemdeki Bosna�n?n k�lt�r seviyesini ortaya koymaktad?r.