Kimi mnevverler vard?r ki yapt?klar? ile a??n?n ilerisinde tesirler b?rak?r. Bu mnevverlerin say?s? ok az oldu?u gibi her millete de nasip olmaz. 24 Nisan 1983te vefat eden Erol Gngr i?te bu mnevverlerden biridir. Gngr, 45 y?ll?k hayat?nda durmaks?z?n tefekkr eden, makaleler kaleme alan, Tanzimattan bugne milletimizin ya?ad??? buhrana zmler arayan de?erli bir ilim adam?yd?. Fikirlerini sa?lam temeller zerine bina etmesi ve muhatab?n? ikna gc Gngrn belirgin ynlerindendi. Meselelere kal?plar zerinden bakmay? reddeder, her boyutuyla ara?t?rarak sa?duyuya hitap eden zmlemelerini kimseden ekinmeden ifade ederdi. Aradan geen bunca zamana ra?men Gngrn eserlerini yine yeniden okuyorsak Gngrn tahlillerinin gnmz iin de geerli oldu?unu sylemeliyiz.
rnek Ki?ilik
Sosyoloji okumalar?ma ba?lad???m lise y?llar?nda kar??ma ?kan ilk isimlerden biri Erol Gngrd. Cemil Merile birlikte kar??la?t?rmal? olarak okudu?um Gngrn eserleri pek ok kavram?n kafamda oturmas?nda faydal? olmu?tur. Gngrn eserlerini okurken kendisinden emin, savundu?u fikirlerin ?uurunda bir insanla muhatap oldu?unuzu anlard?n?z. Geni? kltr sayesinde konular? bat?l?lar?n ve do?ulular?n penceresinden grp de?erlendirirdi. Sosyal bilimlerin henz emekleme safhas?nda oldu?u o y?llarda Gngr kaba taklitten uzak zgn al??malar?yla evresine rnek olmu?tur. Faklteden arkada?? olan merhum Do?an Ccelo?lu bir syle?isinde Gngr ?yle anlat?r: Pek konu?mazd?. Ben kendimi onun yan?nda ?renci gibi hissederdim. O muallim, ben ortaokul ?rencisi gibiydim. Fark?na var?yordum ki mthi? bir tarihsel derinli?i vard?. zellikle toplum, kltr ve de?erler konusunda. Ama hibir zaman bana bilgilik taslamazd?. Sadece ben ?srar eder sorarsam ?yle birka cmleyle sylerdi ve hakikaten d?ncelerim o an derlenir toparlan?rd?. Erolla drt y?l s?n?fa ?renci olarak girip ?kt?k. Asistan olduktan sonra da iki y?l ayn? oday? payla?t?k. Hayat ?imdi burada ya?an?r. Bugnde ise gemi?ten getirdiklerimiz var. E?er gemi?ten getirdiklerimizin bilincinde de?ilsek, ?imdi burada seimlerimizi nas?l yapaca??m?z konusunda kafam?z bulan?k olur. ?imdi burada yapaca??m?z seimlerle gelece?i in?a etmi? oluyoruz. Nas?l bir gelecek in?a etmek istiyoruz? ?imdi buran?n bir ak?? hali iinde oldu?unu ve nemli bir an oldu?unu bilmemiz ok nemli. ??te Erol Gngr bunun bilincinde olan biriydi. Bu yzden ok d?nr az konu?urdu. Bir de Erolcu?umun hayran oldu?um bir yn de ben bir fikri 50 kelimeyle sylersem mbala?a etmiyorum o 8-9 kelimeyle ifade ederdi. Bunu nas?l yap?yorsun? derdim. Sen de ifade edersin yazmaya devam et derdi. Hala oraya gelmi? de?ilim bamba?ka bir zelli?i vard?. Kimseye yaranmak, kimsenin gzne girmek, kimseden aferin almak kayg?s?nda de?ildi. Do?ru bildi?i yolda dmdz giden biriydi. Kimseyle derdi yoktu.
Gemuhluo?lunun Alt?n Dokunu?u
1938 senesinde K?r?ehirde dnyaya gelen Gngr ilk e?itimini ailesinden ve zellikle Dedesi Ah Evran Camii imam? Hf?z Osman Efendiden alm??t?r. ?inde byd? manevi ortam Gngrn d?ncesinin ?ekillenmesinde nemli rol oynam??t?r. Ortaokul/lise y?llar?nda Osmanl? Trkesini ve Arapay? ?renmi?; Trk-?slam kltrnn ana kaynaklar?n? okumu?tur. Ziya Gkalp, Nihal Ats?z gibi milliyetili?in duayen isimlerini de bu dnemde okudu?u anla??l?yor. Liseyi bitirip ?stanbul niversitesi Hukuk Fakltesine ba?lad??? y?l kendisini ke?feden Fethi Gemuhluo?lunun delaletiyle Prof. Dr. Mmtaz Turhanla tan??t? ve ayn? y?l Edebiyat fakltesine gei? yapt?. Mezun oldu?unda da Mmtaz Turhan?n kurdu?u Sosyal Psikoloji alan?nda al??mak zere asistan olarak greve ba?lad?. Turhan?n en gzde talebesinin Gngr oldu?u biliniyor. 2 y?l ABDde sosyal psikoloji alan?nda al??t?. niversitede verdi?i dersler ve ilm yay?nlar? ile Trkiyede sosyal psikoloji dal?n? nemli bir alan haline getiren Erol Gngr Ba?bakanl?k Planlama Te?kilt?nda, Mill E?itim Bakanl??? ve Kltr Bakanl???n?n e?itli komisyonlar?nda grev ald?. Erol Gngr eserlerinde birinci kaynaklara, tercmesi yap?lm?? eserlerde bile orijinal metinlere ba?vurmu?tur. Yaz?lar?n?n ikna edici olu?unun sebeplerinin ba??nda, ele ald??? her konuda metot olarak nce o fikri veya insan? anlamak, ncekilerle veya ba?ka fikirlerle k?yaslamak, daha sonra da tahlil ve terkip etmek gibi a?k ve gvenilir bir yol tutmas? gsterilebilir. Kendisinin taraftar? oldu?u dnya gr?nn mensuplar?n? da ele?tirmesi inand?r?c?l???n? destekler. Bu sebeple sol ayd?nlar?n yak?ndan takip etti?i ender isimlerden biri de Gngrdr. 1971 y?l?nda doent, 1978 y?l?nda profesr oldu. 1982 y?l?nda Seluk niversitesine rektr tayin edildi. Bu grevi s?ras?nda geirdi?i kalp krizi neticesinde 45 ya??nda vefat etti.
Yak?n arkada?? Ali ?hsan Yurt bir syle?isinde yak?n arkada??n? ?u cmlelerle anlatm??: ?rencilik ve asistanl?k y?llar?nda e?itli gazete ve dergilerde yaz?lar yazm??, memleket konular?n? duyarl? bir Trk milliyetisi kimli?iyle dile getirmi? ve zm nerilerinde bulunmaya ba?lam??t?r. Daha o y?llarda ok iyi Osmanl? Trkesi biliyor, eski yaz? ile sratli bir ?ekilde not tutmas?yla tan?n?yordu. O y?llarda ve daha sonralar? bir mektep hviyetinde olan Marmara K?raathanesi sohbetlerinin ba?l?ca mdavimlerindendi. Dirili? Dergisinde bir dizi eviriler yapm??, Yeni ?stanbul Gazetesinde al??m??t?r. Bu dnem yaz?lar?nda M. K?r?ehirlio?lu, Bu?ra gibi mstear isimler kullanm??t?r. Ziya Nur, Ali ?hsan Yurt, Fethi Gemuhluo?lu gibi nemli simalardan olu?an evresi vard?. Ekrem Hakk? Ayverdi, Nurettin Topu gr? al??veri?inde bulundu?u ki?iler aras?ndayd?. Yahya Efendi Dergh?nda Abdullah Hatay Efendinin Mesnevi derslerini dinlemi?, devaml? temasta oldu?u Yzba?? Ziya Uygurdan bilhassa Yahudiler ve Masonluk hakk?nda ok ?ey ?renmi?tir. Sohbetlerinden etkilendi?i ki?iler aras?nda Dndar Ta?erin nemli ve ayr?cal?kl? bir yeri vard?r. 1970ten sonra en yak?n oldu?u ki?i Osmanl? ar?ivinin de mdavimlerinden Mehmet Gentir. Hayat grafi?i daima al??kanl???n?n bir sonucu olarak ykseli?te olan Prof. Dr. Erol Gngr 1982 y?l?nda Konya Seluk niversitesi rektrl?ne atan?r. Drst, al??kan, giri?ken ve mtevaz? ki?ili?iyle Konya halk? taraf?ndan say?lm?? ve ok sevilmi?tir. Bu sayede halk?n vaktiyle istemedi?i, hatta varl???ndan haberdar olmad??? niversiteye gzlerini evirmi?, bylece niversite-halk kayna?mas?n? gerekle?tirmi?tir. Seluk niversitesi Vakf?n?n temellerini atm??, yeni faklte ve yksekokullar am??, tam te?ekkll bir niversite hastanesi kurmu?tur. Seri Halk Konferanslar? dzenlemi?, Klasik Trk Mzi?i Konservatuar? kurmak iin e?itli te?ebbslerde bulunmu?tur.
Veld Bir Kalem
Lise y?llar?nda yazmaya ba?layan Gngrn niversite y?llar?nda da de?i?ik gazete ve dergilerde makaleleri yay?nland?. K?sa denebilecek hayat?na 12si telif, 6s? tercme 18 eser s??d?rd?. Yay?nlad??? bilimsel makalelerin say?s? 300n zerindedir. Erol Gngrn yaz?lar? Trk Yurdu, Hisar, Trk Birli?i, Tre, Trk Edebiyat?, Trk Kltr, Mill E?itim ve Kltr, Mill Kltr, Konev, Toprak ve Dirili? dergileri ile Millet, Her Gn, Yeni D?nce, Yeni Szc, Yol, Ayr?nt?l? Haber, Yeni ?stanbul ve Orta Do?u gazetelerinde yay?nland?. S?ra d??? bir zekya sahip olan Gngr az ve z konu?an, meseleleri ok ynl de?erlendirebilen bir isimdi. Bu bak?mdan a?da?? Ali ?eriati ile kar??la?t?ranlar olmu?tur. Ziya Nur, Ali ?hsan Yurt, Fethi Gemuhluo?lu, Ekrem Hakk? Ayverdi, Nurettin Topu, Yahya Efendi Dergh?ndan Abdullah Hatay Efendi, Hilmi Ziya lken niversite y?llar?nda yak?n evresini olu?turan isimlerdi. Sonraki y?llarda ise Mehmet Gen, Dndar Ta?er, Ahmet Kabakl?, Sezai Karako gibi isimlerle ili?kisi oldu. Arapa, Farsa, Frans?zca ve ?ngilizce olmak zere drt dil biliyordu. Ayr?ca onu yak?ndan tan?yanlar gayet iyi Trk Musikisi bildi?ini, tambur ald???n? ve bir kk divan olu?turacak kadar ?iirleri bulundu?unu belirtmektedir. XX. yzy?l?n ikinci yar?s?nda ?slm? ve milliyetili?i yeniden ele al?p de?erlendirenler aras?nda nemli bir yeri bulunan Gngr, bir taraf?yla Ziya Gkalp ve Mehmet ?zzetle ba?lay?p Mmtaz Turhanla devam eden Trk sosyoloji mektebinin bir halkas?n? te?kil ederken di?er taraftan ?slm?n ve milliyetili?in ilgiyle takip edilen bir yorumcusu olmu?tur.
Grgr k?sa hayat?nda farkl? pek ok konuda kaynak niteli?inde eserler vermi?tir. al??malar?n?n temel konular?n? Trk-?slam Kltr, modernle?me, din, e?itim, tarih, dil, tasavvuf, milliyetilik, ahlak, misyonerlik, toplum, edebiyat, sosyal psikoloji olarak s?ralayabiliriz. K?sacas? ihtisas sahas? olan sosyal psikoloji dal? ile yetinmemi? ve sosyal bilimlerin birbirini tamamlayan bir btn oldu?u gere?inden hareketle bir edebiyat? kadar edebiyat?, bir tarihi kadar tarihi, bir sosyolog kadar sosyoloji bilimine vak?f olman?n gere?ine inanm?? ve kendisini bu do?rultuda yeti?tirmi?tir. Meselelere yakla??m? Mehmed Akifle benze?mektedir. Gngr, Akifin ufkunu daha da ileriye ta??yarak gnmz sosyal bilimlerinin eksenini tayin eden i?lere imza atm??t?r.
Erol Gngrden Al?nt?lar
Ahlak her ?eyden nce bir
e?itim meselesidir.
Btn filozoflar ?yi nedir? sorusuna kar?? iyinin
tarifini bulmaya kalk??t?klar?
iin hataya d?m?lerdir nk iyi tarife gelen bir ?ey de?ildir, yani kendinden ba?ka
bir ?eyle tarif edilemeyip sadece sezgi ile kavranabilir.
Bir ?ey haddini a??nca z?dd?na dn?r.
Sosyal olaylar? polis metotlar?yla anlamaya al??anlar
iin sulu bulmak zor de?ildir.
Biz bir insan?n davran??lar?na bakarak, onlardan genel bir hkm ?kar?yoruz ve
o insan hakk?nda vard???m?z
bu genel hkme ?ahsiyet diyoruz.
Bir dava mah?ere kalm??sa, kullara fuzuli kad?l?k d?mez.
lmek zere bulunan ihtiyar Kanuni Sultan Sleyman? bir yeni Neme seferinin eziyetlerine tahamml ettiren ve onu payitaht?n rahat hayat?ndan al?p sava? meydan?n?n etinliklerine ve muhakkak bir lme gtren mthi? vazife a?k? ba?ka kimde vard?r?
Atalar?m?z lkeler fethedip ya?mac?l?k ile u?ra?t?lar ha! Siz btn bu yksek akl?n?z ve ileri bilginizle 2 dnmlk bir yer fethedebilir misiniz?
Kar??s?na ?kan btn kuvvetleri ?? gibi ezen ve mthi? bir sratle ilerleyen Bat? medeniyeti bize sadece yeni bir teknik ve zihniyet ink?lb? olarak de?il, ayn? zamanda memleketimizi paralamaya al??an ordular hlinde girdi.
H?ristiyan Araplardan bahsedilebilir, ama H?ristiyan bir Trk mant?ken imkns?z bir ?eydir. Bugn dahi, lik cumhuriyetin otuz be?inci y?l?nda, Trkiyedeki bir gayrimslime Trk vatanda?? denebilir, ama asla Trk denmez.
st ste y???lan kl tabakalar?n? aralayacak olursan?z, Trk hayat?nda ?slm?n bir kor hlinde yatt??? grlr.
?lk defa Osmano?ullar? devletin btnl? prensibini her trl endi?enin zerinde tutarak, bu btnlk u?runa evltlar?n? veya z karde?lerini dahi feda etmek cesaretini ve basiretini gsterdiler. Biz bugn devlet iin bir uyuz kedimizi bile feda edemez hale geldi?imizden, onlar?n bu tavr?n? anlayam?yor ve i?i bir saltanat h?rs? ile izah etmeye al?yoruz.
Vaktiyle ?ktisat Fakltesinde uzun mddet hocal?k yapm?? olan Alman profesrlerden Alexander Rustowun sokaklarda c?v?l c?v?l oyun oynayan ocuklara bakarak ?yle dedi?i sylenir: Sizin ne fevkalde e?itim sisteminiz var ki, ?u parlak zeklar? on y?l iinde i?lemez hle getiriyor.
Medeniyet milletlerin birbirine benzer veya ayn? olan taraftar?n?, kltr ise onlar? birbirinden ay?ran taraflar? temsil etmektedir.
Btn geli?meler gsteriyor ki, teknoloji modern cemiyetin elinde kullanmak zere haz?r bir alet de?il; fakat cemiyet bnyesinin her taraf?na nfuz etmi? ve onun vazgeilmez mal? olmu? bir sistemdir.
?nsanlar devlet iin ya??yor, devlet iin lyorlard?, nk devlet onlar?n inand?klar? kltr k?ymetlerini korumakla grevliydi.
Trkiyede insanlar yle eleniyor ki herhangi bir kas?t olmaks?z?n, akademik kariyerde bulunanlar genellikle vasat zekl? insanlar oluyorlar. Trkiye tesadfn sevkiyle okudu?u iin yksek mevki kazanm?? insanlarla doludur.
Sureleri Trke okuyarak namaz k?lan bir reform merakl?s?na rastlanmam??t?r.
Trkn vatan anlay??? iin ?yle pratik bir forml bulabiliriz:
Nerede evliya kabri varsa oras? Trk topra??d?r. Evliyas? olmayan yerde Trk de yok demektir; e?er olsayd? mutlaka ilerinden ya bir ?ehit ya bir ulu ki?i ?kard? ve halk?n gnllerini kendi kabri stnde birle?tirirdi.
Kbenin mdafaas?nda bulunan Dedem, Arap diye bir millet veya devlet tan?m?yordu. O ?ngilizlere kar?? devletimizin topraklar?n? korumak zere sava?t?klar?na inan?yordu. Bilgisine sayg? duydu?um ?retmenimizin ilkokul grmemi? Dedemden cahil oldu?unu anlamam iin aradan uzun y?llar geti. Bir gn ?stanbul ve Edirne de elimizden ?ksa ?retmenimiz herhalde oralar?n zaten Bizans topra?? oldu?unu bizim yine vatan?m?za ekildi?imizi syleyecekti.
Bin kelimelik uydurma dille yeti?tirilen genler aras?ndan bin y?ll?k Trkeye dayanarak yazan ve d?nen Yahya Kemal ayar?nda bir ?air ?kmas? beklenebilir mi?
Trkiyenin eskiden ?ngiltere, Rusya, Fransa gibi d?manlar? vard?; cumhuriyet neslinin yeni nesillere d?man olarak tan?tt??? millet Yunanl?lar olmu?tur.
Dilini kaybetmeyen milletler din de?i?tirse bile birli?ini ve btnl?n kaybetmeyebilir, fakat tatbikat bu iddiay? hakl? ?karm?yor. Trkler Mslman olmasayd? de?i?ik isimlerde kavimler halinde da??l?p gidebilirlerdi.
Baz? ortak de?erler yoksa ?ahsi de?erler insan? toplay?c? olmaktan ok da??t?c? olabilirdi.
Gerekten, bir ?eyin izah?n? yapmak, her ?eyden nce onun tarihine bakmak demektir.
?nsan?n toplumdaki yeri ne olursa olsun temel ahlak de?erleri de?i?mez. De?i?en ?ey, herkesin kendi sosyo-ekonomik mevkiine gre sosyal messeseler ve kurallar hakk?nda yapt??? yorumlard?r.
?nsanlar?n ayn? zihin kalitelerine sahip bulundu?unu 8 GEL???M ERZURUM bilen bir insan kleli?i ve ?rk?l??? reddeder.
Bir yerde Trk varsa devlet ile vard?r, devleti yoksa Trk yoktur.
Fazilet derecesinde bir ahlaki eylem, t?pk? bir eser ortaya koymak gibidir.
Hakikat bu dnyada grdklerimiz de?ildir, bunlar ancak hakikatin eksik bir paras? olabilir. Dnya hakikati aksettiremeyece?i iin kusurludur; dnyada olup bitenler de bu kusurlulu?un bir neticesidir. Hakiki lemde kusur olmad??? iin orada ktlk de olamaz; insan oraya ula?makla buradaki btn ?st?raplar? geride b?rak?r, ebed huzur ve saadete kavu?ur.
Trkiye smrgelikten kurtularak yeni istikll kazanm?? bir lke de?ildir; Trkiyenin bir devlet olarak yenili?i sadece siyas rejimin de?i?mi? olmas?ndan ve bir k?s?m idareci ve ayd?nlar?n da bu devlet ve milleti birdenbire do?mu? zannetmelerinden ibarettir. Trkiyede Cumhuriyet kurulmadan nce de Trkler ba??ms?zd?, mill bir kltrleri ve hemen tek ba??na temsil ettikleri bir medeniyetleri vard?. Bu bak?mdan mesel Weimar Almanyas? nas?l yeni bir devlet de?ilse Trkiyede yeni de?ildir. Fakat lke ve devlet olarak grlen bu devaml?l??a ra?men Trkiye, kltrel ve sosyal bak?mdan geirdi?i byk de?i?meler sonunda kendine bir hviyet arayan yeni devletler aras?na girmi? bulunuyor.
?slamiyet kitaplarda okunan de?il, ya?anan bir hakikat oldu?u lde k?ymet kazanacakt?r.
Hakk?nda Sylenenler
Kltr ve Turizm Bakanl??? taraf?ndan yay?nlanan, editrl?n Murat Y?lmaz?n yapt??? Erol Gngr kitab?nda kendisini tan?yanlar?n tespitleriyle yaz?m?z? sonland?r?yoruz:
Hi uyutmazd? bizi, devaml? okur, devaml? dolan?r, devaml? bir ?eyler yapar, bir ?eylerle ilgilenirdi.
Trk fikir hayat?n?n son y?llardaki peri?anl???n?, taklitili?ini ve basmakal?p?l???n? de?i?tirme yolunda bir mit ????? idi.
Zengin bir Do?u kltr ve zengin bir Bat? kltr sahibi idi.
Erol Gngr, Trk kltr ve medeniyetinin anahtar?n? bulmu?tur.
Erol Gngr sadece bir d?nr de?il, teorisyen vas?flar?yla n plana ?kan bir bilim adam?d?r.
Erol Gngr milliyetilik ve demokrasi aras?ndaki ili?kileri kltr ekseninde inceleyerek esasl? bir temele ba?lam??t?r.
Ona gre milleti yekpare bir sosyal bnye yapan ?ey, kltr birli?idir.
Erol Gngr milleti manevi bir btn olarak grr.
Erol Gngr fikir hrriyetine dayanan bir milliyetili?i kabul eder.
Fikir daima serbestlik, a?kl?k ve geni?lik isteyen bir ?eydir. Partizanl???n oldu?u yerde fikir olmaz.
Milli kltr, Bat? kltrnn dominasyonundan uzak, btnyle yerli de?erler ?????nda ama bilimsel bir zihniyetle in?a edilmelidir.
Trk milliyetili?inin Gngr taraf?ndan ne ?kar?lan nc nemli zelli?i halk?l?kt?r.
Erol Gngrn d?nce dnyas?nda da ayd?na byk ve nemli bir yer ayr?l?r.
Gngr, manevi bir sistem olmaks?z?n, bireyleri birbirine ba?layan bir soyut sistem olmaks?z?n bir medeniyetin ayakta kalmas?n? imkns?z grr.
Erol Gngr gre tasavvuf ya da ?slam mistisizmi, ?slam?n belli bir yorumudur.
Gngr, kalk?nman?n ancak yerli kltre nem veren milliyeti bir tav?rla sa?lanabilece?ini d?nmektedir.
Kendi gemi?imiz nas?l bizim ?ahsiyetimizin temelini te?kil ediyorsa, milletimizin gemi?i de milletimizle birlikte hepimizin mal?d?r.
Erol Gngr, Trk milliyetili?ine bilimsel bir kimlik kazand?rm??t?r.
Erol Gngr, ilim kulesinden hi ayr?lm?yor ama sezgi ve zek merak?n?n zel drbnleri ile etrafta olan, olu?a haz?rlanan her ?eyi grebiliyordu.
Kaynaka
Gngr, ?eyma, Diyanet ?slam Ansiklopedisi, Erol Gngr maddesi -Metin, Gkhan GLER Sosyal ve Kltrel Ara?t?rmalar Merkezi Makale No:1, Aral?k 2012 -Olgun, Ay?e, Bu topra??n gzel insanlar?, Yeni ?afak, 21 ?ubat 2021 -Yavuz, Fuat, Bir Zirve ?lim Adam?ndan Kesitler Prof. Dr. Erol Gngr,Ar?iv Dnyas?, Say? 16-17, 2014