Btn toplumsal olgular gibi, ?ehir olgusunun da tarih boyunca birok tarifi yap?lagelmi?tir. Tarifler mi ?ehir anlay???na endekslidir yada ?ehir anlay???m? tariflere endeksli ve dolay?s?yla etki ierisindedir oras? pek bilinmez, fakat hangi alg?lama ya da de?erlendirme biimiyle olursa olsun sosyoloji biliminin bak?? a?s?yla ?ehir: nfusunun o?u ticaret, sanayi ve ynetimle ilgili i?lerle u?ra?an, tar?msal etkinliklerin olmad??? yerle?im alanlar? olarak tarif edilmektedir.
Bir farkla, byklk ve nem a?s?ndan ?ehir ya da kentten ayr?lan metropol de son tahlilde genel tan?m ierisinde kalmakta ve ?ehir ya da kente metazori bir modern anlam kazand?rma abas?n? ortaya koymaktad?r. ?ster Do?ulu ?sterse Bat?l? anlam?yla olsun, bize gre tan?msal btnlk ve anlam a?s?ndan etkin olmas? gereken bak?? a?s?, ?ehir, kent ya da metropoln tarif edilme biimlerini kendilerinin olu?turmas? ve dolay?s?yla tariflerin kent, ?ehir ya da metropol anlamland?rmas?ndan ziyde kentin, ?ehrin ya da metropoln tariflere anlam kazand?rmas?d?r. Yani sz konusu kavramlar kendilerini ortaya ?karan insan topluluklar?n?n kendilerine kazand?rd??? toplumsal btnl? kendi tariflerine ykleyebilme hakk?na sahip olmal?d?rlar.
Oysa modern yap?lanman?n yerle?im ve anlay?? h?z?n?n srekli olma, anlam kazanma ve de?i?tirme-de?i?me hakk?n? elinden ald??? ?ehir olgusu ilkin beton y???nlar? halinde kentle?irken ?imdilerde metal ve cam y???nlar? halinde metropollere dn?(trl)m?, bu da ?ehre ya da kente zg olmad??? halde ?ehirli ya da kentli bir rahats?zl?k duygusunun ortaya ?kmas?na neden olmu?tur.
Alman kltr sosyologu H.J. Helle; bu rahats?zl??? kentli insanlar aras?nda ok yayg?n olan bir kent krizi bilinci olarak nitelendirmektedir. yle ki, kentli insan kar??l?kl? ili?kiler yuma?? ierisinde kendini kentle zde?le?tirmekte ve giderek kent taraf?ndan yeniden de?i?tirilmektedir.
Genel bir bak??la srekli, yeni ve toptanc? sorunlar reten kent ya?am?n?n en nemli ve en derin sorunlar? birey de tezahr etmekte ve bireyin etkin sosyal dayanaklar, gemi?ten devral?nan de?erler, d??sal kltr geleri ve ya?am tekni?i kar??s?nda varolu? zerkli?ini ve bireyselli?ini muhafaza edememesinden kaynaklanmaktad?r. nk kendisi iin var olmas? ve kendisi iin anlam ta??mas? gereken kent, bireyi kendisinden olmayan zorlama bir anlamla ku?atmakta ve nihayet btn de?erleriyle bireyin kendisi olarak kentli olabilme yollar?n? kapatmaktad?r.
Tarihsel dizgede ilk site dnemlerinden 1800lerin sonlar?na kadar bireyler taraf?ndan kurulup anlam kazanan ?ehirlerde esas olan ?ehrin birey ya da bireylere gre yap?land?r?lmas? lsdr. Bylece bireysel, toplumsal ve genel yenilenme aray??lar? ile de?i?im ve dn?m ihtiyalar? da toplum taraf?ndan gerekti?i gibi hissedilerek ve gerekti?i gibi gerekle?tirilerek olageldi?i iin ?ehir olarak ya?anan meknlar mensuplar? iin birer memleket ?ehir hviyeti kazanabilmi?tir.
Erken modern zamanlarla birlikte memleket ?ehirler de her gn kendinden ya da kendine benzeyen di?erlerinden bir ?eyler bulabilen ?ehirli insan, modern zamanlarla birlikte neye u?rad???n? anlamadan, iine d?t? metropol / kentlerde bunun tam tersini ya?amakta, her gn kendisinden olmayan say?s?z ?eyle kar??la?makta, sonu olarakta hibir ?eye anlam veremeden, hibir ?eyi kontrol edemeden, gndelik hayat?n tahakkmne kap?lmakta ve nce ya?ad??? mekn zerinde ilkin - kente/ metropole - sonrada kendisine yabanc?la?maktad?r...
Metropol gurbetlerinde kendine ve kentine yabanc?la?m?? haldeki bu insan bir de her gn de?i?ti?i kadar de?i?tiren bir teknolojik bask?n?n alt?nda kal?nca ortaya teknoloji yorgunu bir birey ve bu bireylerden te?ekkl etmi? bir kentli topluluk ?km??t?r.
?ehir, kent ya da metropol hakk?nda buraya kadar ortaya koymak istedi?imiz ve bir anlamda herkes taraf?ndan bilinmesi mmkn olan bu gerekli?e ra?men, sz konusu kavramlar?n iinde ya?ad???m?z kltre zg kesin gerekli?inin nas?l olmas? gerekti?i hususu ise srekli bir plan ve program dahilinde srdrld? iddia edilen al??malara konu edilmekte ise de sonu maalesef pekte anlaml? ?kar?mlara ula??lamam?? olmas? ise hayli manidard?r.
Kabul edilmelidir ki, daha ok genel ve Bat?l? bir d?ncenin verileri olarak kar??m?zda duran bu tablo maalesef bizde de egemen bir paradigma olarak kabul edilmi? ve bu paradigmal bak?? a?s?n?n ?ehir, kent ya da metropole ykledi?i anlam fazlaca sorgulanmadan, bilimsel ve evrensel olmak ad?na birer haz?r tan?m olarak tketilmi?, sonu olarak kolayc? bir metodla bilimin s?n?rlar? ierisinde kal?nd??? savunulurken kltr ve medeniyetimize zg bir ?ehir kent ne de metropol tan?m? da yap?lm??t?r.
Bugn ta?radan merkeze hemen her yerle?im birimimizdeki dzensizli?in, karma?an?n, ya?ad???m?z co?rafyalar?n her gn yeni ve iinden ?k?lamaz problemler ortaya ?karmas?n?n en nemli sebebini i?te bu zgn tan?m yoksunlu?unda aramak gerekmektedir. Sadece ?ehir, kent ya da metropol tan?mlamas? ile de kalmayan ve daha derindeki bir sosyal bak?? a?s? yoksunlu?unu da ele veren bu durumun anla??labilir olmas? ise, ncelikle bilimsellik ad?na dev?irdi?imiz bilinti y???n?n?n yeniden yorumlanmas?yla, bu yorumlanm?? bilginin aaca?? zemin zerinde kendi toplumsal dinamiklerimizi a??a ?karmakla mmkn olacakt?r
Bu da ncelikle insandan mekna, mekndan co?rafyaya, co?rafyadan da evrensele ula?acak bir bak?? a?s?yla, ncelikle insan, toplum, co?rafya ve evren hakk?ndaki bize zg geli?im izgisinin grnr olmas?na dayal?d?r.
Her ?eyden nce bilinmesi gereken bir gerek, bugn kabul edegeldi?imiz ve reddedilemeyecek lde benimsedi?imiz kent ya da metropol tan?m?, genel bir ifadeyle Bat? ya zg bir gzlemin sonucu olup; zellikle 18. yzy?l sonu itibariyle Bat? da ba?layan sanayile?me ve endstri toplumu olma abas?n?n ortaya ?kard??? meknsal ve toplumsal de?i?imin bir rndr. Bu meyanda Do?an Kubandan Turgut Cansevere uzanan bir okuma ve anlama abas?yla bak?ld???nda ise; Bat?da ortaya ?kan kent ya da metropol olgusunun b - tnyle Bat?l? toplumlara zg biimde ?ekillenen bir tarihsel sre ierisinde anlam kazana - rak tarif edildi?ini, bundan da te sanayi ve endstri merkezi olarak ngrlen yerle?im ve ya?am alanlar?n?n kylere s?? - mayan teknolojik bir zorunlu - lukla ortaya ?kt??? grlecektir.
Ayn? ?ekilde ayn? yzy?l? biraz ge - cikmeyle de olsa takip eden Do?u toplumlar?nda da ayn? sre ?u ya da bu biimde gerekle?mi?se de, gerek endstri ve sanayile?meye ve gerekse, insan ve co?rafyaya bak?? a?s?ndaki tarihsel, sosyal, kltrel ve ekonomik farklar nedeniyle Do?u toplumlar?nda Bat?l? kentle?meye bir ynyle benzeyen fakat temelde farkl? bir kentle?me olgusu gze arpar. Bu da kyne s??mayan teknolojiyle, byyen ve geli?en bir co?rafyay? oldu?u yerde, ani bir de?i?imle kent haline getiren ve buna uyum sa?layan Bat?l? insan?n yapt???ndan farkl? olarak; teknolojik zor - lamaya hemen hemen hi maruz kalmadan kentle?en, byle bir zorlamaya maruz kald??? s?n?rl? yerlerde de olagelen teknolojik dayatmaya teslim olmak ve bu dayatman?n ngrd? birey - sel ve toplumsal kal?plar? oldu?u gibi kabul etmek yerine, salt bir igdyle de olsa kar?? durarak, bir de?i?im ve dn?m sreci - ne girmekten ok, bir de?i?tirme ve dn?trme inad?yla hareket ederek, kent ya da metropol yeri - ne onlar? da ifade eden ama ifade etti?i kadar, eski ya?am biimin - den pek ok izler ta??yan ve bu ynyle kentten ve metropolden farkl?la?arak adeta yeni bir co?rafya ve ya?am biimini ieren ve ad? ?ehir olan ba?ka bir olguyu ortaya ?karm??t?r. Sonu olarak Bat?l? kent insan? yabanc?la?arak ayr???p, bencille?irken Do?ulu ?ehir insan? memleket haline dn?trd? yerlerde hem?ehri ruhuyla bu Bat?l? s?k?nt?y? kolayca a?abilmi?tir.
Bir ba?ka a?dan, kentle?me ncesi durumun bir sevki tabiiyle yeniden ele al?n??? ya da igdsel bir yorumlamaya tabi tutularak paralanmam?? bir biimde yeniden retilmesi anlam?na da gelen Do?ulu insan?n bu abas? kendili?inden oldu?u kadar kamusal alan?n da tamamen d???ndad?r. Yakla??k bir buuk as?rd?r tart???lan kent, ?ehir ve metropol konulu al??malarda unutulmu? grnen anlama ve de?erlendirme farkl?la?mas?n?n temelinde de bu unutulan ?ehir olgusu yatmaktad?r.
Gnmzde bilimsel olma ve bilgili grnme marjinal tavr?n?n modernist ve geleneki olarak ay?rd??? ayd?n gurupla?mas? da hatt? hareketini bu minval zere kurmu? bulundu?undan, birileri kentli savunmalar?n tepkisiyle beton ya da metal y???nlar?na ynelirken modern olmakta, birileri de gelene?in maniple edilmesi sonucu kye s???nmakta ve bylece geleneki kalmaktad?r...
Oysa ortaya ?k?? ?ekliyle bizde ne ky ne de ?ehir anlay???, Bat?l? anlay?? tarz?nda kar??l???n? bulamamaktad?r. Bugn modern kentin ka?n?lmaz ve a??lmaz gibi grnen yap?sal rahats?zl?klar?n? ?ehri inkr ederek kentli gdlerle kabul etmek zaman/mekn ba?lam?nda bireysel bir unutu?un rndr.
Do?ulu toplumun bir bak?ma kenti ?ehir haline getirerek ?erhedi?i diye de yorumlayabilece?imiz bu insiyaki abas?n? ok iyi de?erlendirmek gerekiyor. Zira, siyasal, sosyal, toplumsal ve bireysel bazda pek ok avantaj sa?layacak bu zgn aba e?er do?ru de?erlendirilebilirse, pek ok sosyal s?k?nt?n?n da daha kolay tespit edilece?i grlecektir.
De?il midir ki, ba?l? ba??na alternatif olabilecek kadar nemli bir olgudur ?ehir... yle ki; Devlet ebed mddet anlay??? ereve - sinde kendi zgvenini devletine yans?tan bylesi bir tarih - sel gere?in hilaf?na, Bat?n?n kentlerine kar?? kendi ?ehrini kurabilmeye dnk bu aba bir buuk as?rd?r gz ard? edildi?i iin ?ehri ve ?ehirli olmay? bilmeyen ku?aklar yeti?mi? ve bu ku?aklar?n ya?ad?klar? yerlerle o yerlerin hem?ehrisi olma iddialar?n?n da fazlaca bir anlam? kalmam??t?r. zetle bugnk halimiz ne kentli, ne ?ehirli ne de kyl olmaktan uzak bir hldir. Ve ne kadar srece?i bilinemeyen bu hlden kurutulabilmek iinde evvela kendimizi sonrada kentimizi zne dndrmek gerekmektedir. Bu gereklilik art?k bir devdir. Zira ya?an?lan yerin bilincinde olunmas?, orada duru?un, orada varolu?un ve ora ile pek ok anlamda bir ba? kurulu?unun da bilincinde olunmas? demektir.
??te ?ehirli olabilmeyi ?renmi? byle bir bilin hem kentin te - sine gemi? hem de ?ehri tarif edebilmi? bir bilin olacakt?r
BEN B?R EVD?M (Nizamettin KORUCU say?13)
Ben Bir Evdim
Kap?mda ocuk c?v?lt?lar? kopard?.
Kedim vard?, e?i?imden bakard?.
Soka??mdan sebzeciler geer,
penceremde; ana ocu?unu beklerdi
Baba elinde filesiyle grnnce,
Toraman ko?ar, bacaklar?na sar?l?rd?.
K?z kasnakta kanavie i?ler,
Radyoda hasret trkleri alard?.
Yeme?in kokusu k?rk kap?dan duyulur,
Penceremde s?ra s?ra iekler dizilirdi
Ne umutlar, ne korkular ne sevinler,
Ya?and? bende
E?i?imin ta??nda ninenin minderinin izi,
Tavanlar?mda lahuti sedalar kald?.
Ben bir evdim, iimdekilere s?rd?m.
Delikanl? boy aynas?nda salar?n? tararken,
Yre?inden sevdi?inin heyecan? ta?ard?.
Bende bir aile ya?ard?,
S?cac?k bir yuvayd?m.
Kom?ular?m tas tas a?ure,
Sini sini kurbanl?k ta??rd?.
Bir gazete kom?ular? dola??rd?.
Beni b?rak?p gittiler,
?imdi e?i?imde umutlar? ye?erttim.
Belki dnerler diye.
MERHAMET ?LE DOLU MA?RAPA (Nihat KILIO?ULLARI say? 13)
Bir yerde okumu?tum. Delisi olmayan ?ehirlerin velisi olmazm??.
ocuklu?umdan bu yana ho? lanmad???m, haz etmedi?im bir genel halk al??kanl??? vard?r. ?nsanlar?n kylerde, mahallelerde, ?ehirlerde zel insanlar? k?zd?rmalar?, onlar? alay konusu yapmalar? ve e?lenmeleri yre?imin bir yan?n? fena hal - de ac?tm??t?r. Bylesi durumlara her ?ahit oldu?umda can?m yanm??t?r. Hlbuki merhamet bir adama en ok ?eydir. Onu da bilemedik zaten
??te ocuklu?umuzun Erzurumunda bylesi ok zel in - sanlar vard?. Elbette isimlerini tek tek saymakla bitmez.
Onlardan birisi her nedense duru?u, giyimi, boyu ve tavr?yla ba?ka idi sanki.
Baz?lar? 'E?REF..." diye hitap etse de "E?O..." lakab? daha gl idi san?r?m. En net grnts; bir ilkbahar gnnde karlar erirken, Deli mer Tarlas?ndan Kumlu dereye do?ru yry? ile haf?zama kaz?nd?. Sudan korkard? sanki. yle an?ms?yorum... ay? da ok severdi.
Onun ay? sevmesi hatta ays?z ya?amamas? tesadf olamazd?. nk biz Erzurumlular iin, efkar hastal???d?r demli ay, k?r?lan hat?r?n notas?z trks misali.
Elinde kk bir plastik ma?rapas? vard? E?onun. Tebriz - kap?da ?efik Amcan?n kahvehanesine oka giderdi. Ma?rapas? her daim ay ile doluydu. E?o'nun dzgn giyiminin yan?nda salya smkle kapanm?? yz dikkat ekiciydi.
Mahalle han?mlar?n?n kimi sohbetlerinde onun iin "ermi? ya da evliya" diye sylediklerini duyard?k. ??te o zaman E?o daha de?erli ve anlaml? bir ?ahsiyet olarak ocuksu yre?imize nak?etmi?ti. ?imdi kalabal?klar?n iinde yaln?zl?klar? ya?arken, bizi duygu alemine gtrecek bylesi ya?anm??l?klar?n?n olmamas? neyle a?klan?r bilemiyorum.
Herkes birbirine yabanc? sanki. Her?ey gibi selamla?ma da art?k pahal?...
Hani "Kimsenin sesinde bulut yok diyor..." diyor ya ?air... Bylece E?oyu yad ederken, zihnimde Gavurbo?an? evreleyen sokaklardan hi eksik olmayan bir ocuk ba??rt?s? yank?land?...
Bozumevi Ankara
Manas?n? bu gn bile hala anlamakta glk eksek dahi, her oyunumuzun sonundan galibiyetlerimizin kar?? tarafa ilan?, ma?lubiyetlerimizin ise yzmze tokat gibi inen ifadesiydi...
Bozumevi Ankara diyerek evine kadar kovalad???m?z ya da kovaland???m?z anlar ne kadar s?cak daha yre?imizde.
Peki Emi emi! Ar?aya kami bir oyun muydu, yoksa?.. Hala akl?mda bir sual olarak cevab?n? beklemektedir. Tebrizkap?n?n ara sokaklar?nda pe?inden ko?turdu?umuz at arabalar? ya da faytonlar?n arkas?na tak?lan arkada?lar? ispiyonlamak ve Emi emi! Ar?aya kami demek nas?l bir hazd??
Acaba bu ocuksu bir tav?rla a??zdan ?kan bir oyunun paras? m?yd?, yoksa o zamanlardan beynimize a??lanan bir de?er yarg?s? m? olacakt??..
Sorunu cevab? oka tart???l?r ama; kafam?z?n orta yerine inen kam?n?n s?z?s? epey bir vakit srerdi.
Ve garip olan tm bu kam? s?z?na ra?men, nerede bir atarabas? ya da fayton grsek pe?inden ko?ar ve bir ?ekilde arkas?na as?l?rd?k. Geride kalanlar ise koro halinde hep ayn? nakarat? tekrarlard?. Emi emi! Ar?aya kami Ta ki atarabas?na tak?lan?n beyninin ortas?na kam? inene kadar devam ederdi bu... Sonra oturup hep birlikte glerdik. ?kars?z, hesaps?z ve samimi niyetlerle.
Evet E?olar? u?urlad?ktan bu yana art?k bir h?zar sesiyle konu?ur ve anla??r olduk sanki.
Biliyorum; bir fatihal?k mrn fasl?nda solup gidecek tm bu ya?ad?klar?m?z Kim bilir belki sadece k?r?k dkk bir mermer ta??nda ya?ayacak ad?m?z.
Ve belli ki; bu ?ehirde anlamak ile katlanmak aras?nda tkenmeye devam edece?iz.
Nereye kadar m?? Kimbilir...
Bu gnlerde k?tlama mrler ya?arken o?umuz; bir k?rtik ?ekerle alabildi?ine ay imeye al??an tiryakiler gibi s?n?rl? mrlerimizi s?n?rs?z bir ya ?am iinde alabildi?ince uzatmaya al???yoruz. Dn E?olar?n arkas?nda glp e?lenirken, bu gn o anlar?m?za a?l?yoruz.
A?lamak ve glmek aras?nda bir mr
Szn ba??nda merhametten bahsettim ya E?onun ay iti?i ma?rapa hi bo? olmazd?. Bu da benim gzel ?ehrimin tarifsiz merhametiydi.
Selam olsun o merhametli insanlara, rahmet olsun genlere