?ehirleri var eden bir ruhtan bahsedilir. Bir de ?ehirler ruhlar?yla ya?ar, derler. Gerekten de yledir. Lkin her ?ehrin bir ruhu var m?d?r, derseniz, yoktur, deriz. Erzurum, ruhu olan ender ?ehirlerden biridir Bu ?ehre, bu ruhu veren de insan?d?r. Bu memleketin ta??n?, topra??n? y?kabilir, yok edebilirsiniz; ama o ruhu asla yok edemezsiniz!
Bunun fark?na varm?? bir yazar olan nl edebiyat tarihimiz Ahmet Hamdi Tanp?nar, Be? ?ehir adl? kitab?nda drt ?ehri ele al?rken o ?ehrin ta??n?, topra??n?, tabiat?n? ne ?karm??t?r.
farkl? tarihte geldi?i, insan?n? ok yak?ndan tan?d???, ok iyi dostlar edindi?i Erzurumu anlat?rken ise Tanp?nar, insan? n plana ?karm??t?r. O biliyordu, bu memleketten, adam gibi adamlar yeti?ti?ini de, onun iin Be? ?ehirin Erzurum Fasl?n? kaleme al?rken bu ?ehrin insan?n? ne ?karm??; her birisi di?erinden rif olan insanlar?na dikkat ekmi?tir. Erzurumumuzda, Dmdz, dosdo?ru, e?risi olmayan, karakteri dzgn, vicdan sahibi, namuslu insanlar iin kullan?lan bir Dz Adam tabiri vard?r. Bu sz, genellikle otorite say?lan, bulundu?u camiada hal ve hareketleriyle rnek olan insanlar, Adam gibi adamlar iin kullan?l?r! Eskiden bu tr insanlar?n isimlerini ve yapt?klar?n? oka duyar i?itir, kula??m?za kpe edinirdik.
O insanlar, genellikle mahallesinin, ?ehrinin, ba?l? oldu?u esnaf kurulu?unun A?abeyisi, sznn stne sz sylenmeyen rnek ve nder ?ahsiyetler olurdu. Bunlar haddini bilen, kendini kaybetmemi?, alanda satan?, satan da alan? gzeten ?ahsiyetlerdi ve Erzurumda da bu tr bir ticar anlay?? hkimdi. ??te byle ?ahsiyetlerin ve bu tr bir ticar anlay???n anlat?ld??? bir yaz?y?, y?llar?n gazetecisi, Anadolu Ajans?n?n ilk temsilcilerinden Erzurumlu bir by?mzn, Veysel Salman?n kaleminden aktaraca??z.
Erzurumda D?re?ler diye bilinen ailemizi ve D?re? Memet Efendi diye nam salan, a??r? derecede titiz, anormal derecede disiplinli, giyimine ku?am?na dikkat eden biri olan dedemizi yak?ndan tan?yan Ajans? / Gazeteci diye tan?nan Veysi (Veysel) Bey Amcam?z, Genel Yay?n Ynetmenli?ini kendisinin yapt???, Ankarada yay?nlanan 12 Mart 1974 tarihli Dada? adl? derginin 9, 10 ve 11. sayfalar?nda yer alan Tarihte Erzurumun Ticaret Hayat? ba?l?kl? yaz?s?nda Manavlar Loncas? ?eyhi diye and??? Grckap?n?n mihenk ta??, kurulu?u Cumhuriyet ncesine dayanan, manavl?k ve kaday?f?l?kla ilk olarak i? hayat?na at?lan, Elmal? messesesini karde?i Haf?z Hakk? Bey ile birlikte kuran kadim esnaflardan Mehmet Elmal?dan dinledi?i bir olay? ?yle anlatm??t?r:
?
Hasretini ekti?imiz ticar ahlk nedir?
Hasretini ekti?imiz ticar ahlk, vicdanlar?n sesini duyuracak bir ?uura sahip olmakt?r, diyebiliriz.
(Bu yaz?m?zda) Erzurumun ticar hayat?n?n k?sa bir panoramas?n? izecek ve Mehmet Elmal? (D?re? Mehmet Efendi) merhumdan dinledi?im, Trk seciye ve ahlk?na dair nefis bir hikye nakledece?im
Demiryolu ?ebekesi henz Erzuruma ba?lanmadan nce ?ehrin ya? meyve ihtiyac? yak?n vilyet ve kazalardan temin edilirdi. Tortum, Oltu, Narman, hususiyle Yusufelinden at s?rt?nda ve byk sepetler iinde enfes meyveler getirilirdi. At?n s?rt?na semer vurulur, semerin sa? ve sol taraf?nda kal?n iplerle ba?lanm?? ve zerleri at k?l?ndan dokunmu? enlemesine drt kanat (kanatlar?n biri siyah, biri beyaz) kk ebatta cecimlerle (kilimlerle) rtl sepetlere de meyveler yeti?tirilirdi. At?n yk ne olursa olsun, iki sepete birden Tay denilirdi. Bilfarz (farz edin ki) sepetlerden birisinde kiraz, tekinde de ya? dut olsun; bir hayvan?n ta??d??? yk Tayd?r. , be?, s?ras?na gre on hayvan yk birlikte yola ?karlard? ki, hepsine birden Kervan tesmiye edilirdi (isimlendirilirdi). Kervanlar geceden yola ?kar, serinde yol al?rlard?.
Kervan?n hangi gn ve hangi saatte ?ehre gelece?i pek malm olmazd?. Umumiyetle hareketi takip eden gnn ikindi vakti, ?ehrin Kuzey Do?usundaki So?ukermik kyne ula??r ve orada k?sa bir mola verirlerdi. So?ukermik ky o tarihlerde bu mikyastaki (lekteki) bir ticaretin nevema (yeni icat) transit merkezi say?l?rd?. O sebeple anayolun kenar?nda bir kk han ve bir de kahve vard?. Kahve, gnn her saatinde canl?l???n muhafaza eder, ierde labalilikle samimiyet aras?nda bir hava eserdi...
Erzurumda ya? meyve satan dkknlara Bakkal denilirdi ki, bakkallarda kuruyemi?le birlikte, ya?, peynir vesaire de bulunurdu. Manav tbiri ise, yak?n gnlere kadar ya? meyve komisyoncular? iin kullan?l?rd?. Ya? meyve satan bakkal dkknlar?n?n rkn de Tayc?lard?. Tayc?l?k alelde bir i? de?ildi; adet bir messese idi. Her babayi?it Tayc?l?k yapamazd?! Tayc?da aran?lan hususiyetler vard?. Mesel gz a?k olacak, atletik kabiliyeti bulunacak, eli aya?? dzgn ve iyi tezghtarda aranan vas?flar? nefsinde toplad???n? ispat edecekti ki, mesle?e al?nabilsin.
Tayc?lar, lcivert z??va ve Dada? yele?i giyinir; nlerine de siyah bir pe?tamal ba?larlard?. Kervana gittikleri zaman pe?tamallar?n? drer, ucunu z??valar?n?n yan taraf?na sokarlard?. Bu tedbir, kervana kar?? ko?malar?n? kolayla?t?rmak iin al?n?rd?. Sonra iyi ko?abilmek iin ayaklar?na da C?stik denilen, burunlar? sivri, fontsuz, orap gibi aya?? saran hafif bir ayakkab? takarlard?.
Sekiz on tayc? Erzurumdan birlikte yola ?kar, takriben yar?m saat mesafedeki So?ukermik kyne tam bir cmb? havas? iinde girerlerdi. Kyn, zemini toprak, kgir kahvesi tayc?lar geldi?i zaman romantizmin ?ahikas?na ykselirdi. ?skemle falan hak getire... Duvarlara ne zaman monte edildi?i mehul emektar peykeler, siyatikten mustarip hastalar gibi iki bklm olmu?; ?yle bir ili?eyim dedi?iniz zaman, ayaklar?n?z yerden kesilir, s?rt?n?z duvara yap???rd?! Kahvenin bu kompozisyonu, tayc?lar iin bulunmaz bir sermaye idi...
Kahveyi yak?n zamanlara kadar, o kyden ?smail Emi i?letirdi. Nekre, haz?r cevap bir adamd?, rahmetli. Gez kynn kahvecisi me?hur Hakk? Beyin nsha-i snisi (ikinci bir kopyas?)... Tayc? Zabit, muttas?l (devaml? olarak) Emiye tak?l?rd?:
?smail Emi, bugn Belediye Reisi dkkna gelmi?ti ne dedi biliyor musun?
Ulan Belediye Reisinden bana ne? Ne derse desin...
Dedi ki, So?ukermikteki kahvenin k?ad? (a?l?? izni, ruhsat?) yokmu?, oray? kapataca??m.
Reis, k?ats?z ma?azalar yerine, murdar derelerden ba?las?n!
der ve bir kalemde Belediye Reisini harcard?...
Tabi tayc?lar iki de bir kap?ya ?kar, Tafta istikametine bakarlard? ki, kervan geliyor mu? Kervan? gren tayc? tabanlar? ya?lard?. Biri ko?tu mu, tekiler de pe?inden Bugn benim diyen atlet, o tayc?lar gibi sratli ko?amazd?, diyebilirim. Kervana ilk mlki olan (ula?an), nce taylar?n mal?na bakar, sonra da talip oldu?u Tay?n zerine pe?tamal?n? atard?. Bazen taylar, tayc?lara yetmez, bir k?sm? pek meyus olurdu (zlrd). Tay tutamayanlar ister istemez bir mddet kyn kahvesinde ikinci bir kervana intizar ederdi (beklerdi).
Tayc?lardan benim tan?yabildiklerim; Zabit avu?, Bavo Dada?, Torun, Koo, ?nco, Sabit Bey, A?a Glm bunlar pek me?hurdular. Zabit avu? dedi?im; erkek gzeli, esmer, s?r?m gibi, kaytan b?y?kl?, karaka?, kara gz, uzun boylu bir delikanl?yd?.
Kervan Erzuruma Kilisekap?s?ndan girer ya Glba??nda Mansuro?lu Han?na ya da Grckap?s?na gelirdi. Sepetleri, tayc?lar atlardan indirir, mal sahipleri -ki bunlara Yolcu denirdi- hayvanlar?n? hana ekerlerdi. Yolcu, tart? ve fiyat muamelelerine katiyen kar??maz, bu i?leri manavlar (komisyoncu) ikml ederdi.
Manavl?k, eski Lonca (korporasyon) Te?kilt?n?n tbi oldu?u disiplinle idare edilirdi. Loncan?n en salhiyetli mevkiini, yni ?eyhlik makam?n? merhum Elmal? Mehmet Efendi temsil ederdi.
Mehmet Efendi, uzun boylu, iri yap?l?, vakur ve heybetli bir zt idi. Merhuma, bu fizik yap?s?ndan kinaye D?re? lkab? tak?lm??t?. Ona bu ?eyhlik unvan? rastgele verilmi? de?ildi. Mehmet Efendi, ince ruhlu, son derece zarif; hususiyle itimada ?ayn bir manavd?!
Yusufelinde de Zorba isminde bir ba? sahibi vard?. Yeti?tirdi?i zmlere ismine izafeten Zorba zm denirdi. Zannetmiyorum ki, bugn dnyan?n hi bir yerinde o zm kadar nefis bir zm bulunsun! Taneleri orta byklkte bir ceviz kadar olan Zorba zm, pek ince zarl?, ekirdeksiz ve ?effaft?...
Yolcular geceyi Erzurumda geirir; ferdas? (ertesi) gn Grckap?s? Camiinin yan?ndaki byk kahvede hesap grlrd. Manav ktiplerinin tuttuklar? defterlerde her yolcunun meyvesinin cinsi, miktar?, tutar?, manav creti hesap edilerek, denecek bedel bir kalemde gsterilirdi.
D?re? Mehmet Efendi bir gn Zorba A?an?n zmlerinin hesaba gre semenini tediye ediyor (demesini yap?yor). A?a paray? say?yor, bak?yor ki, daha nce ald??? paralardan fazla... Bir yanl??l?k yap?ld??? mlhazas?yla (d?ncesiyle) Mehmet Efendiye diyor ki:
Efendi! Yk ayn?, para fazla; bu hesapta bir yanl??l?k var!
Zorba A?a! Yk ayn? ama; mal i?tihar (yni talep artt?); batman?n? 60 kuru?tan verdik.
Zorba A?a, kemaf?s-sab?k (daha nceki) 50 kuru? zerinden hesap yaparak hakk?n? al?yor ve mtebakisini (stn) de Mehmet Efendinin nne srerek:
Yok Efendi, fazla al?rsak, gelecek sene bizim a?alar bar (semere, mahsul) vermez, diyor...
Meden lemde din, ahlk ve hukukun mttehidl-merkez (merkezleri bir, m?terek daireler) oldu?u hakk?ndaki gr? ve anlay??ta bugn herhangi bir tebeddlt (de?i?iklik) yoktur. ?nsano?lunu her e?it fenal?ktan koruyan seciye ve ahlk prensiplerini ihmal eden cemiyetlerden Zorba A?an?n gsterdi?i selbeti (sa?laml???) beklemek beyhudedir (bo?unad?r)...
Aziz Okuyucum,
Zorba A?an?n ahlk?n? temessl eden (temsil eden, ta??yan) bir insan?n ihtikr (vurgunculuk) veya karaborsac?l?k yapaca??n? tasavvur edebilir misin? Sana istedi?in kadar mhlet! Akl?nla d?n, karar?n? vicdan?nla ver.
??te biz, gnmz Erzurumunda Vicdan sahibi bu Dz Adamlar? mumla ar?yor; bu rnek insanlar? rahmetle, minnetle an?yor, Alvar ?mam? Mehmet Efendi Hocan?n (Efe Hazretlerinin) ?u antika szleriyle yaz?m?za son veriyoruz:
Alanda satan? gzet;
Satanda alan? gzet;
Kr?nda kalan? gzet;
Mevldan al, Mevlya ver!