Erzurum Mecidiye Tabyas? ve Yeniden ??levlendirme Projesi
Erzurum Anadolunun kale kentlerindendir. Erzurum ve evresinde ki Osmanl? Dnemine ait askeri yap?lar hakk?nda, kapsaml? analiz ve yeniden i?levlendirmeye ynelik ara?t?rmalar, tarih ve kltr turizminin n plana ?kmas?yla daha nemli hale gelmi?tir. Bu al??mada, Erzurum ve evresindeki Osmanl? dnemine ait askeri yap?lar?n tarihi ve kltrel srdrlebilirli?ine katk? sa?lamak amac?yla Erzurumda bulunan en eski tabya yap?s? olan Mecidiye Tabyas? incelenmi?tir.
Tabyalar
Tabya yap?lar?, surlar ve kalelerden sonra geli?ti?i d?nlen askeri savunma yap? tipi olarak tan?mlanabilir. ?ehirlerin ileri karakolu vazifesindeki tabyalar?n amac? d?man? ileri savunma hatt? olu?turarak engellemektir. Trkiye co?rafyas?nda tabyalar en yo?un olarak do?uda Erzurum ve Karsta, bat?da Edirne ve anakkalede in?a edilmi?tir. Bunun sebebi do?uda Rus ve ?ran sald?r?lar?na, bat?da ise Yunan ve ?ngiliz sald?r?lar?na kar?? koymakt?r. Ancak gnmze bu tabyalar?n hepsi ula?amam??t?r.
Mecidiye Tabyas?
Osmanl? Rus sava?lar?nda aktif olarak kullan?lan Erzurum Mecidiye Tabyas? (1855) nemli bir asker savunma yap?s?d?r. Erzurumun gnmze ula?abilen en eski tabyas? olmas? nedeniyle ?ehrin tarih yap?lar? iinde ayr? bir neme sahiptir. Konum olarak kentin do?u s?n?r?nda, ?ehir merkezini do?rudan gren Top Da??nda in?a edilmi? olan bu savunma yap?s? yay planl? tabyalar?n tipik rneklerindedir.
Cumhuriyet dneminde Genel Kurmay Ba?kanl???na ba?l? asker birliklerin kullan?m?na tahsis edilmi? olan tabya, 2009 y?l?nda Orman ve Su ??leri 13. Blge Mdrl?ne ba?l? Nene Hatun Tarih Milli Park? alan?na dahil edilmi? ancak yap?ya herhangi bir i?lev verilememi?tir. Terk ve evresel etkenlere ba?l? olarak fiziksel bozulmalar?n tespit edildi?i tarih yap?n?n yeniden i?levlendirilmesinin kent tarihi ve kltrne katk? sa?layaca?? d?nlmektedir.
Mecidiye Tabyas?, Erzurum ?ehrinin do?usunda bulunan 2042 m. rak?ml? Topda?? tepesinin kuzey ucunda ?ehri do?rudan gren bir alanda konumland?r?lm??t?r.
Tabya, Erzurum ?ehrini do?udaki Yan?kdere ile kuzeydeki Grc Bo?az?ndan gelebilecek d?man tehlikelerine kar?? korumak amac?yla yap?lm??t?r [am, 1993].
Erzurum Mecidiye Tabyas?, yay planl? tabyalar?n klasik rneklerindendir. Tabya; ko?u?lar ve servis mekanlar?ndan olu?an ana bina, byk cephanelik, kanat cephanelikleri, kar kuyusu ve sarn?tan meydana gelmi?tir. Yap?, Top Da??na kuzey-gney do?rultusunda uzan?r, do?u cephesi savunma amac?yla, tabii zemin kotunun alt?nda in?a edilmi?tir.
Cumhuriyet dneminde Askeri kullan?ma tahsis edilmi? olan Mecidiye Tabyas? 1977 y?l?nda tescillenmi?tir.
Venedik Tz?nn 5. Maddesine gre An?tlar?n korunmas? her zaman onlar? herhangi bir yararl? toplumsal ama iin kullanmakla kolayla?abilir.. Zamanla zgn i?levini yitirmi? an?tsal yap?lar?n farkl? amalarla kullan?lmas?, yap?n?n kent hayat?na kat?lmas?n? sa?lamaktad?r [Ahunbay, 2009].
Gnmzde Hazine Mlkiyetinde olan Erzurum Mecidiye Tabyas?, Kuzeydo?u Anadolu Kalk?nma Ajans? (KUDAKA) koordinasyonunda 2012 y?l?nda uygulamaya konulan ?novasyona Dayal? Blgesel Turizm Stratejisi ve Eylem Plan?nda tarih ve kltr miras? turizminin geli?tirilmesi iin olu?turulmas? planlanan Erzurum kltr ve tarih rotas?nda yer almaktad?r. Mecidiye Tabyas?n?n mimar zellikleri ve zgn i?levi gz nne al?nd???nda Harp Tarihi Mzesi olarak yeniden i?levlendirilmesi nerilmektedir.
2014 y?l?nda KUDAKA taraf?ndan haz?rlanan Erzurumda Harp Tarihi Mzesinin Kurulmas?na Ynelik De?erlendirme Raporuna gre dnyan?n birok lkesinde milletlerin ya?am?? olduklar? sava?lar?n belgelerle, film ve foto?raflar?n olu?turdu?u koleksiyonlar tan?t?ld??? sava? mzeleri bulunmaktad?r. 100 y?ldan uzun bir sre sava?lara ve i?gallere tan?k olan Erzurum, Ruslar?n Anadolu ilerine ilerlemesini engelleyen bir kale olarak Trk harp tarihinde nemli bir yere sahiptir.
Erzurum haf?zas?nda derin izler b?rakan Osmanl? Rus sava?lar? ve Rus i?galleri dneminin gelecek ku?aklara do?ru biimde aktar?lmas?; blgeye turist ekmesi ve mevcut turist sirklasyonunu artt?rmas? amac?yla 93 Harbinin en ?iddetli at??malar?n?n gerekle?ti?i Nene Hatun Tarihi Milli Park? s?n?rlar? ierisinde harp tarihi temal? bir mzenin kurulmas?, ?DBTSEP ve 28 Kas?m 2012 tarihinde yap?lan Nene Hatun Tarihi Milli Park? Tabyalar?n?n ??levselle?tirilmesi Ortak Ak?l al??tay? nda nemle vurgulanm??t?r. Kent tarihinde, nemli bir dneme ait eserlerin korunmas?, toplanmas?, sergilenmesi ve gelecek nesillere aktar?lmas?nda e?itici bir rol stlenecek bu mze, ayn? zamanda tarih ve kltr miras? rotas? zerinde yer alan nemli bir turizm rn i?levi grecektir.
Erzurum Harp Tarihi Mzesi
Osmanl? asker mimarisi ieri - sinde nemli bir yeri bulunan Erzurum tabyalar?n?n sahip olduklar? tarih, asker, mimar ve yap?sal zellikleri ve nemi a?s?ndan hak ettikleri de?erler lsnde korunup, gelece?e aktar?lmas?, lkemiz tarih ve kltrel varl?klar?n?n koruma-de?erlendirme al??malar? iinde ok nemli bir yer tutmaktad?r.
Tarih yap?lar?n biro?unda grld? gibi, savunma yap?lar?nda da i?levini kaybetme ve terkedilme gibi sorunlar, yap?lar?n yok olma srecini h?zland?rmaktad?r. Bu yap?lara, yap?n?n yap?y? yo?un kullan?ma maruz b?rakmayacak, bykl? ve tarihsel de?erine uygun yeni i?levler verilmesi, savunma yap?lar?n?n srdrlebilirli?i bak?m?ndan uygun olacakt?r.
Tabya yap?lar?n?n zellikle 21. yy.da i?levsiz hale gelmesinden dolay? yap?lardaki bozulmalar?n giderilmesi, btnleme, restorasyon ve yeni fonksiyona ynelik mdahaleler yap?lmas? gerekmektedir. Yap?lar?n korunmas? al??malar?nda ncelikle do?ru ve yeterli belgeleme al??malar?n?n yap?lmas? gerekmektedir.
Erzurum Mecidiye Tabyas?, 19. yy.da yap?lm?? zgn asker savunma yap?lar?ndand?r ve tabya mimarisinin Erzurumda in?a edilmi? ilk rne?idir. zel - likle Rus sald?r?lar?na kar?? ?ehrin savunulmas?nda asker d?? karakol olarak kullan?lm?? - t?r. Tabyan?n ve in?a edildi?i Top Da??n?n, Erzurum ?ehir merkezinden a?ka grlme - si, yap?n?n tarihsel de?erinin yan?nda an?tsal de?erini de n plana ?karmaktad?r.
2019 y?l?nda Gebze Teknik niversitesinde taraf?m?zdan haz?rlanan Erzurum Mecidiye Tabyas?n?n Mimari Analizi Ve Yeniden Kullan?m? zerine Bir neri: Erzurum Harp Tarihi Mzesi isimli Yksek Lisans Tezi kapsam?nda, KUDAKA taraf?ndan olu?turulmas? planlanan Erzurum Tarih ve Kltr Rotas?nda bulunan Mecidiye Tabyas?n?n yeniden i?levlendirme srecine ???k tutmas? amac?yla, ara?t?rma, belgeleme ve projelendirme al??malar? yap?lm??t?r.
Mecidiye Tabyas?n?n gnmzdeki durumu hakk?nda tespitler yap?lm??; Tabyan?n malzeme ve bozulma ve dnem analizleri yap?lm??t?r. Restitsyon verileri incelenmi? ve dnem zellikleri irdelenmi?tir. Yap? hakk?nda ula??labilen bilgi, belge ve veriler incelenmi?tir. Ana yap? ve yard?mc? yap?lardaki bozulmalar ve ya p?lmas? nerilen mdahaleler belirlenmi?tir.
Yeni i?lev nerisi geli?tirilirken, benzer i?levli yap?lar incelenmi?, yeni i?levin yap?n?n orijinal i?levine uyumu ile blge halk?n?n yerel faaliyetlere etkisinin ne olaca??n?n de?erlendirilmi?tir.
Yeni i?lev d?nlrken ana tabya yap?s?n?n Harp Tarihi Mzesi binas?, Byk Cephanelik yap?s?n?n konservasyon atlyesi, kanat cephaneliklerinin depo ve kar kuyusunun ise Harp Hat?ras? Sat?? Birimi olarak kullan?lmas? nerilmi?tir. Modern mzecilik anlay???yla, teknolojik imkanlardan yararlan?larak, ???kl?, sesli ve grsel efekt ve simlasyonlarla desteklenmesi, ana yap? iinde harp filmleri gsterimleri dzenlenmesi d?nlm?, tabyan?n evresinin de dzenlenmesi, avlusunda anma trenlerinin de yap?lmas? nerilmi?tir. Ayr?ca tez al??mas? kapsam?nda yeni i?lev projesinde, ana tabya yap?s? at?s? seyir teras? olarak dzenlenmi?tir.
2011 y?l?nda 17. ICOMOS Genel Kurulunda da bildirildi?i zere, tarih kentlerdeki an?tsal yap?lara yeni i?lev verilirken kltr miras?n? kentsel ya?am?n paras? olarak ele almak gerekmektedir. Osmanl?-Rus Sava??yla ilgili nesilden nesile aktar?lan an? ve olaylar?n, muharebelerde mcadeleye nder olmu? ?ahsiyetlerin haf?zalarda yer etmesi ve her y?l anma trenlerinde Erzurum halk?n?n tabyalara yrmesi, sava??n kltrel ve toplumsal bir olay haline geldi?ini gstermektedir. Kentin harp tarihine bu denli sahip ?kmas?, Mecidiye Tabyas?n?n yeni i?levinin de blge halk? taraf?ndan kolayl?kla zmsenece?ini gstermektedir.
Serhat ?ehri Erzurumun bir Harp Tarihi Mzesinin olmas? ve Mecidiye Tabyas?n?n bu i?levle ya?at?lmas? ?ehrin tarih turizmine byk katk? sa?layacakt?r.
KAYNAKLAR
Ahunbay Zeynep, (2009), Tarihi
evre Koruma ve Restorasyon,
Yem Yay?n, ?stanbul.
Alparslan KOTAN Erzurum Ar?ivi.
am Nusret, (1993), Erzurum Tabyalar?, Kltr Bakanl??? Yay?nlar?, No: 1457, Ankara.
Kotan, Elif Sibel, (2019), Erzurum
Mecidiye Tabyas?n?n Mimari Analizi Ve Yeniden Kullan?m? zerine
Bir neri: Erzurum Harp Tarihi
Mzesi, Yay?mlanmam?? Yksek
Lisans Tezi, Gebze Teknik niversitesi, Mimarl?k Anabilim Dal?.
KUDAKA, (2012), ?novasyona Dayal? Blgesel Turizm Stratejisi ve Eylem Plan? Raporu, Kuzey Anadolu
Kalk?nma Ajans?.
Web 12, (2019), http://www.gazetealbayrak.com/erzurumun-havadan-cekilmis-birbirinden-guzel-fotograflari-251g-p4.htm,
(Eri?im Tarihi: 16/05/2019).
Web 13, (2019), Google Earth , (Eri?im Tarihi: 16/05/2019)