Tebrizden gelip Erzurum zerinden Trabzona inen ?pekyolunda as?rlar boyu yk ta??yan develer, 1923 y?l? ortalar?nda Trabzondan Erzuruma yk ta??yan kamyonlarla kar??la?t?lar. Bu acayip makinelerin say?s? yava? yava? artmaya ba?lad?. Fakat develer hemen pes etmediler. 1930lar?n ortalar?na kadar, emektar yolda?lar? olan ka?n? ve mekkrelerle birlikte yolculuklar?na devam ettiler. Bununla birlikte, art?k devir de?i?mi?ti. Develer ve di?erleri, er veya ge yeni ve gl rakipleri kar??s?nda pes edeceklerdi. Cumhuriyetin ilan?ndan hemen sonra, Yusuf ?zzet isimli Trabzonlu bir yazar, 1923 y?l? ortalar?nda Erzurumdan Trabzona bir kamyon yolculu?u yapm?? ve izlenimlerini kamyon hat?ras? olarak gazete okuyucular?na ?yle aktarm??t?:
Asr?n icap etti?i i?tirk-? hayat, yolculukta da kendini gsterdi. ??te kad?n, erkek bir kamyona dolmu?, Erzurum ovas?na a?a?? ak?yor. nk sratle ehveniyet, hepimizi bu fenni vas?ta-i nakliyede birle?tirmi?; ko?uyoruz. Sanki kamyonumuz garip bir ejder gibi mtemadiyen yolu yutuyor. ?kide bir, furgunlara binmi? yolu betaetle ad?mlayan yolculara rast geliyoruz. Bunlar ferdi sermayesiyle yol almak isteyen muhafazakrlard?r. 11 gn srklendikten sonra Trabzona inecekler. Sratle yanlar?ndan uup giderken sanki onlar duruyorlar Kamyonun ?ofr Trabzonlu Tevfik Bey, evvelce birka araba i?letirmi?. Zamana nispetle pek adi kalan bu vas?talar? fennile?tirmek ve asra uymak istemi?. ?lk ba?lang? olarak bindi?imiz bu kamyonu alm??
?imdi burada bir ?ey hat?ra geliyor: Trabzon ve Erzurum demek, sadece iki kasaba de?il, iki cihan?n antreposunu te?kil eden, iki ticaret merkezi demektir. Byle mhim iki merkez aras?nda ticaret hayat?n?n furgunlarla, yollar? ad?m ad?m sayarak srklenilmesi, asr?n d???nda kalmak demektir ?u halde temenni ederiz ki, Trabzon ile Erzurum aras?nda bir kamyon ?irketi tesis edilsin Ahmet Hamdi Tanp?nar Be? ?ehir isimli eserinde Trabzon-Erzurum-Tebriz transit yolunun Erzurum iin nemini ve a??n de?i?imiyle birlikte Erzurumun kaybetti?i ?eyleri veciz bir ?ekilde ortaya koymaktad?r. Tanp?nara gre bu yol, Erzurum iin bir hayat tarz? ve btn bir dnya idi. Nitekim Erzurum bir ?ark ortaa? ?ehri olarak bu yol ile birlikte hayat bulmu?tu. ar??lar?, pazarlar? ve esnaf te?ekklleri hep bu yola gre ?ekillenmi?ti. Transit yolunun nemini kaybetmesi ve modernle?me ile birlikte ?ehrin eski canl? hayat? bir daha dnmemek zere kaybolmu?tu. Eskiden yol zerindeki hanlarda konaklayan, kumanyalar?n? blgedeki ?ehir ve kasabalardan tedarik eden kervanlar, art?k yerlerini kamyonlara b?rakm??t?. Bir Erzurumlunun 1930larda syledi?i gibi, yirmi kat?r?n ykn bir kere de ta??yan kamyon ?ofr, sabahleyin Trabzondan kalk?yor, ?leyin Erzuruma gelerek Tekel idaresinden ald??? k?rk dokuzluk bir rak? ?i?esini duvarda k?r?p iiyor, daha sonra yoluna devam ediyordu.
1930lar?n sonlar?na do?ru, deve kervanlar?na ve bu kervanlar?n konaklad?klar? deve hanlar?na son darbeyi vuran iki nemli geli?me oldu. Bunlar, ?stanbul-Ankara demiryolunun 1939da Erzuruma ula?mas? ve transit yolunda devlet taraf?ndan otobs ve kamyon i?letilmeye ba?lanmas?yd?. Fahrettin K?rz?o?lu, otobs i?letmesi ve demiryolunun transit yolunu derinden etkiledi?ini, kervanc?l???n ve kervan hanlar?n?n bylece tarihe kar??t???n? belirtmektedir. 2 Mart 1938 tarihli Do?u Gazetesinde, K?rz?o?lunu tespitlerini do?rulayan bir haber yay?nlanm??t?r. Haberi yapan muhabir, aynen ?u ifadeleri kullanm??t?r: Dn Glba??ndaki bir han?n nnde, on-on be? deveye rast geldim. So?uk bir rzgr esiyordu. Yerden ve damlardan uu?an karlar, insan? t?kayacak bir h?zla yze gze dolarken, iki bklm olmu? insanlar sratli ad?mlarla sokaklardan evlere ve dkknlara adeta ka?yorlard?. Sert bir yayla havas?, btn varl???n?, rzgr?n sesinde ve so?u?un ?iddetinde hissettiriyordu. O hercmer iinde yan gzle bu s?cak memleket muhaciri hayvanlara bakt?m. Srmeli ve mahmur gzlerini k?rp??t?rarak, birbirlerine sokulmu?lard?. S?cak ve mteharrik kumlar zerinde yrmek iin yarat?lm?? ayaklar? buzla?m?? bir kar tabakas? zerine yay?lm?? duruyor ve develer bu haller ile s?cakla so?uk tezad?n?n en canl? misalini veriyorlard?.
Art?k devir de?i?mi?ti. Develer ve di?erleri, er veya ge yeni ve gl rakipleri kar??s?nda pes edeceklerdi.
Ayn? dnemde Erzuruma gelmi? olan Alman Lilo Linke, Erzurumda grd? deve kervanlar?n?, kervanlar?n Erzurum iin nemini ve bu nemin kaybolu?unu ?u szlerle anlat?r: Bir hesaba gre, sava?tan nce y?lda elli bin deve, ?randan yklenen mallar?, bu kald?r?mlar zerinde iki yana sallanarak, a??r a??r Trabzon Liman?na ta??rm??. ?ehir, bunlar?n byk anlar?ndan ?kan melodilerle yank?lan?rm??. Bunlar?n ??ng?rt?lar? a?k ovada da belli belirsiz duyulabilirmi?. Gn boyu her bir kervan tek s?ra halinde, e?e?e binmi? bir adam rehberli?inde ?ehrin iine do?ru yrrm?. Sonu gelmez gibi grnen yol zerinde Erzurum, bir pazar ve dinlenme yeriymi?. Geni? hanlar?nda yeteri kadar oda hi bulunmazm??. Yzy?llar boyu ya?am bu ?ekilde devam etmi? ve grn?e gre binlerce y?l daha ayn? ?ekilde gidece?i san?l?rken, son birka y?l iinde ba?tan a?a?? de?i?mi?ti. Demiryollar? trafi?in byk bir blmn kendine ekmi?ti. Yeni s?n?rlar ileti?imi kesmi?ti. Kamyonlar, bir zamanlar sab?rl? develerin ta??d??? ykleri, daha dayan?kl? olan kasalar?na alm??lard?. Y?llar getike kervanlar?n say?s? yava? yava? azalm??, nemlerini yitirmi?lerdi. ?ehirde kald???m bir hafta iinde, ben ancak bir dzine kadar kervanla kar??la?m??t?m. Gve yeni?i gibi y?pranm?? ve yorgun grnyorlard?. Art?k Yak?n ?ark?n bysn an?msatma gcne sahip de?illerdi. Ve anlar?n?n syledi?i ?ark?, dar sokaklara park etmi? toz iindeki kamyonlar?n fkeli sesleri taraf?ndan bo?ulmu?tu. Yorgun develer grltc haleflerine bakmak iin ba?lar?n? eviriyorlard?. A?lay?p s?zlanan ya?l? bir deve, a?z?n? am?? fakat h?k?rmay? unutmu? ve bir araba neredeyse ayaklar?n? ezece?i iin, kendisini aceleyle yana atm??t?. Bylece Erzurumdaki Osmanl? dneminin deve hanlar? art?k i?levini tamamen kaybetmi? oluyordu. Bu hanlar?n ayakta kalanlar?, farkl? amalarla kullan?lmaya ba?land?.