Gnmzde s?n?rlar?m?z d???nda kalan Kuzey Makedonya Cumhuriyetinin Bitola ?ehrinde (Manast?r)da Tanzimat sonras? srete in?a edilen Kerim Pa?a (Dmeke) Bahesinin Osmanl? dneminde kullan?m? ve in?a amalar?na ili?kin tespitler yaz?m?z?n ieri?ini olu?turmaktad?r. Osmanl?n?n son dnemlerinde yeni bir e?lence ve gezi mekn? olarak dzenlenen Manast?r Kerim Pa?a Bahesinin in?as?, kullan?m biimleri ile Osmanl? sonras? sre blgede yerinde yap?lan incelemelerle de?erlendirilmi?tir. 1839 Tanzimat Ferman? ve 1856 Islahat Ferman? sonras?nda Osmanl?da ilk defa hkmet konaklar?yla ortaya ?kan kamusal alan, yaln?zca modernitenin getirdi?i yenilik/de?i?imler iin de?il, meknsal olarak kentlerin sosyolojik tan?mlanmas?n?n ara?t?r?lmas? a?s?ndan da nemlidir. Ye?il alan, toplumun kamusal alanlardaki yans?malar?n?n grnr bir biimidir. Osmanl? yneticileri 1860l? y?llara gelindi?inde mimar retimin siyasal alandaki nemini kavram??, ancak bu mimar de?i?im kenti btnyle kapsayamam??t?r. 19. yzy?l?n ikinci yar?s?nda ortaya ?kan Millet Baheleri ise konumlar?, i?levleri, in?a kararlar? ve sreleri ile farkl? bir kent mekn? olu?umunun izlerini ta??malar? a?s?ndan halk?n ilgi oda?? hline gelmi?tir.
19. yzy?l?n ikinci yar?s?nda ortaya ?kan Millet Baheleri konumlar?, i?levleri, in?a kararlar? ve sreleri ile farkl? bir kent mekn? olu?umunun izlerini ta??malar? a?s?ndan halk?n ilgi oda?? hline gelmi?tir. Gnmzde s?n?rlar?m?z d???nda kalan Kuzey Makedonya Cumhuriyeti Bitola ?ehrinde (Manast?r)da Tanzimat sonras? srete in?a edilen kentsel meknlardan biri olan Millet Bahelerinin tamam?n? kapsayan bir ara?t?rma bulunmamaktad?r. Bugn o?u unutulmu? olan bu bahelerden Manast?r valisi Kerim Pa?a taraf?ndan yapt?r?lan, onun ad?n? ta??yan ve sonradan Dmeke olarakta adland?r?lan Bahe yaz?m?z?n ieri?ini olu?turmaktad?r.
Manast?r Valisi Abdlkerim Pa?a:
Abdlkerim Pa?a, 1311/1894, 1317/1900 1311-1317 (1894- 1900) tarihleri aras?nda Manast?r Vilyeti Valisi olarak grev yapm??t?r. As?r gazetesi muhabiri At?f Efendinin gazete k?e yaz?lar?nda al??maya konu olan bahe ve Vali Kerim Pa?an?n Manast?rdaki imar faaliyetleri hakk?nda ayr?nt?l? bilgiler elde etmekteyiz.
Vali Abdlkerim Pa?a, grev sresinin ilk y?l?nda ?ehri 19. YZYIL OSMANLI KAMUSAL MEKANLARINA B?R RNEK: MANASTIR KER?M PA?A (DMEKE) BAHES? Neval KONUK HALAO?LU Foto?raf-1 Manast?r ?ehrinin 19. yzy?l sonu-20. yzy?l ba??ndaki genel grn? (Neval Konuk Halao?lu Kartpostal Ar?ivi) OCAK 2024 31 tan?nmayacak derecede geli?tirerek imrenilecek bir duruma ula?t?r?r. 1897 Trk-Yunan harbi nedeniyle ordulara dzenli olarak erzak ve mhimmat sevkiyat? iin araba ve hayvan tedarik etmek, asker nakliyesini dzenli bir ?ekilde sa?lamak noktas?nda gsterdi?i ba?ar?lar?n?n yan? s?ra, ?ehirle ilgili i?lerini de aksatmadan yerine getirir. Manast?rdaki Gureba hastanesine gelir getirmek zere bir memleket bahesi yapt?r?r. ?ehir iinde gerek yeni, gerekse tamir edilen binalardan ba?ka, memleket bahesine, k??lalar ve hastane bahesine giden ?ose yollar in?a eder.
May?s 1899'da Abdlkerim Pa?a Bahesi biti?i?inde sanayi mektebi iin ayr?lan arsaya ok k?sa srede temel at?laca?? belirtilir. ?ehirde eski usulde e?itim veren drt ibtidai mektebi kalm?? olup, vali pa?an?n giri?imleriyle bunlar?n da yeni usulde e?itim vermeye ba?lamas?n?n uzun srmeyece?i ifade edilmektedir. 17 Eyll 1899 tarihli bir belgede Abdlkerim Pa?a'n?n valili?i zaman?nda Manast?r genelinde a?lan okullar?n listesi verilmektedir.
Buna gre vilayet genelinde 47 ibtidai, iki r?tiye mektebi a?ld??? gibi 11 adet gayrimslim okulunda Osmanl?ca dersi e?itimine ba?lanm??t?r. Manast?r merkezinde de bir r?tiye mektebi a?lm??t?.
Manast?r valisi Abdlkerim Pa?a'n?n ynetiminde ?ehir olduka geli?mi?, her geen gn yeni bir eser in?a ettirilmi?tir. A?l??? yap?lan ktphane ve hastane binalar? ?ehre yeni bir gzellik katar. Kumandan pa?an?n gayretleriyle hastane nnde dzenlenen bahe Selanik bahesinden ok stnd. Yine asker idadi civar?na yeni bir cadde a?lmas?nda da kumandan pa?an?n faaliyetleri grlmekteydi.
1899 y?l?nda ?ehirde yakla??k 1.500 hane vard?. Belediye Ba?kan? Rstem Efendi senedir ba?kanl?k grev sresince ve greve geldi?inde kasas? bo?, kald?r?mlar? olmayan ve ayd?nlatmadan mahrum olan ?ehri byk oranda geli?tirir. Sokaklar?n %70'ine kald?r?m d?enir, 110.000 kuru? nakit para biriktirilir ve ayd?nlatma iin 1898 y?l?nda 70 ve 1899'da 85 olmak zere toplam 155 fener dikilir. Bunlardan ba?ka byk, be? kk kpr in?a edilip, be? kpr de tamir edilir. Rstem Efendi, kasadaki para greve ba?lad???nda yaln?zca 2.400 kuru? iken bu dnemde kasadaki mevcudu 1.300 liraya ?karm??t?r. Yol yap?m?na 90.000 kuru? harcan?r ve byk ilerlemeler kaydedilir. Bu ba?ar?lar? ekemeyen baz? ki?iler kendisini azlettirmeyi ba?ar?r. Ancak, Vali Abdlkerim Pa?a bu ki?ilerin istedi?i ki?iyi de?il askeri erzak mteahhitlerinden ?slm Efendi'yi ba?kanl?k grevine getirir. Sultan II. Abdlhamid'in tahta ?k???n?n 25. y?ldnm mnasebetiyle 25 fakir ocu?a toplu snnet treni yap?l?r.
Ancak, Vali Abdlkerim Pa?a gece-gndz y?lmadan al??mas?na, vilyette hibir olumsuzluk olmamas?na ra?men, hakk?nda haks?z sulamalarda bulunan baz? kimselerin Bab?lice taltif edilmesi zerine, ba?ar?lar?n? geersiz k?lacak bu gibi haks?z ithamlar kar??s?nda 25 Ocak 1896da istifa etmek iin bir dileke verir. Dilekesinde Padi?aha btn samimiyetiyle hizmet etmeye devam edece?ini de ifade eder. ?stifas? kabul edilmeyen Pa?a, grevine 1900 y?l?na kadar devam eder.
Manast?r ?ehrinin mesire yerleri:
Manast?r, sonbaharda doyum olmaz bir ?ehir hviyeti kazan?rd?. Etrafta ok say?da mesire yeri bulunmaktayd? ve bunlar ?svire'nin me?hur manzaralar?na rakip olacak kadar gzeldi. ?ehrin fizik yap?s?n? etkileyen e?k?ya sald?r?lar?na, sel ve yang?n gibi do?al afetlere ra?men zellikle Manast?r Sanca?? do?al gzellikler bak?m?ndan zengindi. Halk, hava ve suyu gzel olan mesire, e?lence ve gezinti yerlerinden yaz-k?? faydalanmaktayd?. Kavaklaralt?, Devlecik, Kerim Pa?an?n Dmeke Bahesi, Hanlarn, Kristohor, Nzhetiye, Brosnik Gl, Magorova Gl bunlardan baz?lar?d?r.
Manast?r?n gneyindeki Ek?i Suda bu anlamda nemli bir yer olup kimyevi tahliller bu suyun bbrek hastal???na iyi geldi?ini gstermi?tir.
Kerim Pa?a Bahesi:
1899 tarihinde Manast?r Valisi Kerim Pa?a taraf?ndan meydana getirilmi?tir. Bahe sonras?nda etraf?, e?itli a?alarla donat?larak ?airane bir manzara olu?turur.
Abdlkerim Nadir Pa?a'n?n gayretleriyle olu?turulan memleket bahesi Manast?r'?n en gzel yerindeydi. Bahe az zaman iinde byk bir geli?im gsterir. K?kler, yollar, a?alar buray? gerekten ok gzel bir mesire alan? haline getirir ve belediye taraf?ndan buraya "Abdlkerim Pa?a Bahesi ad? verilir.
Eyll 1900'e gelindi?inde Drahor Nehri'nin iki taraf?na belediyeye, sanayi mektebi ve Gureba hastanesine gelir getirmek zere baz? binalar yap?l?r. Resm a?l??? yap?lan ak?l hastanesi byk ve gzel bir binad?r. Vali taraf?ndan yap?lan bahe de bir sene iinde orman hlini al?r. Bahenin bulundu?u alandaki tepe zerine tek katl?, n sundurmal?, k?rma at?l?, dikdrtgen planl? ve tek odal? bir k?kte in?a edilmi?tir.
Sultan II. Abdlhamid'in tahta ?k???n?n 25. y?ldnm mnasebetiyle Manast?r'da daha nce emsali grlmemi? haz?rl?klar yap?l?r. Clus-? Hmayun gn ?ehrin her taraf? dua levhalar?yla donat?lm??, asker ve mlk erkn resm elbiseleri ve ni?anlar?yla haz?r bulunduklar? halde hkmet kona??na gelerek Vali Abdlkerim Pa?a'ya tebriklerini sunmu?lard?r. Vali taraf?ndan okunan nutkun ard?ndan duag taraf?ndan dualar okunur. Osmanl?lar iin bir mill bayram niteli?inde olan bugn ?erefine dar??afaka ve sanayi mektebinin a?l??lar? yap?ld??? gibi singer diki? makinalar?n?n Manast?r ?ubesine Osmanl? armas? yerle?tirilmesi de gerekle?tirilir. Ayn? gnn ak?am? Vali taraf?ndan Abdlkerim Pa?a Bahesi'nde yap?lan tren anlat?lmaz gzelliktedir. Bahe adeta bir ???k deryas?d?r. Orkestra ald??? paralarla haz?r bulunanlara ne?e saar. K??la binas?, hkmet kona??, adliye dairesindeki ???kland?rmalar her yeri alabildi?ine ayd?nlat?r.
Manast?r Sanayi Mektebinin a?ld??? dnemde vilyet valisi grevinde bulunan Abdlkerim Pa?a, bahesinin gelirini mektebe ba???lar. Bahe gelirleri belediyeyle yar? yar?ya payla??lmaktayd?. 18 Temmuz 1905 tarihinde Manast?r Sanayi Mektebi Mdr Kenan Efendi, mektebin varidat bak?m?ndan zor durumda oldu?unu belirterek, bahe, ?ark Oteli ve m?temilat?n?n gelirlerinin tamamen mektebe b?rak?lmas?n? talep eder. Bahede mektep ?rencileri ayn? zamanda ziraat dersleri grmekteydiler. Bu husus daha nce vilyete arz edilmi? ve olumlu bulunmu?tur. Ancak belediye, bahenin Gureba hastanesine aidiyeti sebebiyle raz? olmaz. Mdr memleket iin sanayi mektebinin belediye kadar gerekli oldu?unu belirterek bahenin gelirinin tamam?n?n mektebe tahsis edilmesini mfetti?likten talep eder.
Sultan V. Mehmed Re?ad?n e?lerinden ?kinci Kad?n Efendinin ye?eni olan ?smail Beyin, padi?ah?n Rumeli seyahati (5 Haziran 1911-26 Haziran 1911) s?ras?nda yazd??? Hat?ra-y? Seyahat ad?n? verdi?i gnlk; Kerim Bey Bahesi hakk?nda ayr?nt?l? bilgiler veren tek eserdir. Seyahat esnas?nda 21 ya??nda olan ?smail Bey, yazmaya merakl? bir ki?idir. Arkada?lar?n?n etrafa bak, b?rak ?u ka??d? dedikleri zaman, manzaralar seriz-zeval fakat bu notlar lyemut diyerek gnl?n yazmaya devam etmi?tir. ?smail bey tuttu?u bu gnlk sayesinde Manast?r ?ehrinin, caddeleri, mimar eserleri, mesire yerleri, yollar? ve tabii gzellikleri hakk?nda e?siz bilgileri bizlere sunarak, blgeyi al??an bilim insanlar?na ???k olmu?tur.
?smail Beyin gnl?nde Sultan Re?ad ve beraberindeki heyetin 22 Haziran 1911 Per?embe gn Kerim Pa?a Bahesini ziyaret etmeleriyle ilgili olarak ?u bilgiler yer almaktad?r:
K??lalar ve Beylik F?r?n? nne geldi?imiz zaman Nzhetiye Bahesi denilen park? da grerek yolumuza devamla ilerlemekteyiz. Bu bahenin yeri evvelce batakl?km??. Etrafa s?tma mikrobu saarken Vali Kerim Pa?a taraf?ndan bu hle getirilmi?tir. Solda yamata da??n ete?inde Kerim Pa?a Bahesi ve burada hkmdar iin in?a ve tefri? edildi?i sylenen k?k grnmektedir.
Padi?ah, kolorduyu ziyaretten sonra hrriyet bidesinden, Kerimpa?a Bahesine yneldi. Padi?ah?n geece?i yollar, caddeler sulan?p sprld. Halk Padi?ah?n geti?i yerlerde meydanlar? doldurdu.
Dmeke Bahesine do?ru hareket etti. Yava? yava? gidiyoruz. Toplanan halk?n alk??lar? ve ya?a sedalar? ortal??? ?nlat?yor.
?stasyon Caddesinden sa? tarafa saparak k?kn bulundu?u dik olmayan yamac? ?karak baheye vard?k. Padi?ah?n arabas? k?ke yak?n bir mesafede durup Padi?ah k?ke gitti.
Bahe drt sedden olu?an ve etraf? olduka geni?, btn ?ehre hkim manzaral?, gller, iekler ve havuzlarla bezenmi?, ferah bir yerdi. Bahenin en st k?sm?nda Padi?ah iin bir oda ve koridor ile etraf? tamamen balkonla evrili bir k?k yap?lm??. Mkemmel ?ekilde d?enmi? ve boyanm?? oldu?u grlyor. Sultan Re?ad dinlenmek zere k?ke girdi, etraf? ve Manast?r?n gzel manzaras?n? seyretmeye koyuldu. ?kinci sedde (k?s?m) Manast?rdaki yabanc? devletlerin konsolosluklar? ve e?leriyle st dzey asker erkn ve vilyetin ileri gelenleri, belediye yeleri oturmu?lard?. Asker bando ok ho? paralar al?yor. Padi?aha ?erbetler, meyveler, ?ekerlemeler, iekler takdim edildi (sunuldu). Di?er ziyaretilere de yine ?erbetler, dondurmalar, kahve, sigara, pasta ikram edildi. Bizlere de bu ikramdan sunuldu ve ok memnun kald?k.
Manast?r?n tm civar?n?, da?lar?n?, ovalar?n? tamamen gren bahenin bnsi Manast?r eski valisi Abdlkerim Pa?an?n ruhu ?d olsun. ok yerinde bir eser b?rakm?? ve bununla da di?er meslekta?lar?na gzel bir rnek olmu?tur.
Asker bandonun ald??? mzikler, yksekten deta btn ?ehre yank?lan?yordu. ?ehzadeler de k?kn nnde dinlendiler. Bizlerin de yer ald??? foto?raflar ekildi. Etraf ayr?nt?l? bir ?ekilde gezildi. Padi?ah burada haz?r bulunan yabanc? devlet konsoloslar?na yaveri vas?tas?yla selm gndererek yak?nl?k gsterdi. Konsoloslar da Sultan Re?ada te?ekkrlerini sundular.
ok samimi bir hava iinde unutulmaz anlar ya?and?. Bir aile gezintisi niteli?indeki bu seyahat byk bir rahatl?k vesilesi oldu. Baba ocuklar?n? ve misafirlerini alarak gezmeye ?km?? gibi, oturup dinlenmi? ve rahatlam??t?. Ak?am dn? vakti geldi. Asker bando selm havas? ald?. Asker ve ahali yksek sesle ya?a sedalar? alt?nda hkmdar? alk??lad?lar. Padi?ah orada bulunanlar taraf?ndan u?urlanarak arabaya bindi. Ayn? yoldan yava? yava? sevgi gsterileri aras?nda kalaca?? mekna dnd.
Sultan Mehmed Re?ad?n Rumeli seyahati Manast?rl? foto?raf? ve sinemac? Ulah karde?ler Yanaki Manaki (1878-1954) ve Milton Manaki (1882-1964) taraf?ndan filme al?nm?? ve gnmze kadar ula?m??t?r. Bu filmden elde etti?imiz foto?raflardan da Kerim Pa?a Bahesine yap?lan Sultan Re?ad?n ziyareti grntl olarak belgelenmi?tir.
Kerim Pa?a bahesiyle ilgili gnmze ula?an kartpostallarda ve gazete yaz?lar?nda bahe iin Dmeke ad?n?n da kullan?ld??? grlmektedir. Uzun y?llar sonra Trk ordular?n?n Teselyay? geip, Atinaya dayand??? zaferin isminin baheye bir galibane motivasyonu olarak verildi?i muhakkakt?r. Dmeke Muharebesi, Osmanl? ?mparatorlu?u ile Yunanistan Krall??? aras?nda Yunan-Trk Sava??'n?n (1897) bir paras?yd?.
Bahenin Manast?r?n Osmanl? hakimiyetinden ?k??? sonras? ne amala kullan?ld??? ya da ne zaman ortadan kald?r?ld??? bilgisi ?u an iin bir bilinmezdir. Ancak, ?ehirde yerinde arazide yapt???m?z tespitler neticesinde birka temel ta?? hari herhangi bir izin bulunmad??? tespit edilmi?tir. Ayr?ca, aradan geen 110 y?ll?k sre sonras?nda da bahenin ve iinde bulunan k?kn hi kimse taraf?ndan hat?rlanmad??? ve bilinmedi?i de tespit edilmi?tir. ?phesiz ?ehrin asl unsuru Mslman ahalinin ?ehirden g, meydana gelen bombalama ve y?k?mlarda bunda etkilidir.
Sonu:
19. yzy?l?n ikinci yar?s?nda ortaya ?kan Millet bahelerinin kentin meknsal kurgusuna eklenmesi, Osmanl? yerle?im kltrn Bat? kent kltrne benzetme ya da uyarlama abalar?n?n Manast?r ?ehrindeki meknsal yans?malar?d?r. Sultan Re?ad?n 1911 y?l?nda gerekle?tirdi?i Rumeli seyahati esnas?nda Baheyi ziyaretiyle ilgili yaz?l? kaynak ve kartpostallar ile Osmanl? sonras? sre blgede yerinde gncel yap?lan incelemelerle de?erlendirilmi?tir.
al??mam?zda Manast?r Kerim Bey Bahesi, konumu, tasar?m zellikleri ve dnemin sosyo-kltrel yap?s?ndaki yeri ve gnmzdeki durumlar? a?s?ndan incelenmi?tir. Kentin kimli?ini yans?tan bir mekn olma niteli?i ta??yan ve Osmanl? Devletinin ta?radaki sosyal kontrol mekanizmas?n? temsil eden Kerim Pa?a Bahesi, sonras?nda ald??? Dmeke Zaferini ta??yan ad?yla Osmanl? dneminde Sultan Re?ad?n siyasi propaganda amal? ziyaretine de sahne olmu?tur. Bahe, Manast?r?n siyas, sosyal ve iktisad kimli?ini en iyi yans?tan kamusal meknlar?n ba??nda gelmekte olup halk?n ya?ant?s?na yeni bir boyut, e?lence ve dinlenme olana?? sa?laman?n yan?nda, Avrupa kent kltrnn, geleneksel Osmanl? kent kltr iindeki etkile?imini kolayla?t?rm??t?r.