T�rkiye�de sosyoloji biliminin temellerini atan, T�rk Milliyet�ili?i fikrini bilimsel esaslarla zenginle?tiren, Atat�rk'�n fikir babas? Ziya G�kalp, 23 Mart 1876 per?embe g�n� Diyarbak?r�da do?du. ?lk �?renimini �Mercimek �rtmesi� ad?ndaki ilkokulda, orta �?renimini Askeri R�?tiye�de 1890�da tamamlad?. Diyarbak?r ?l ?dare Meclisi �yesi ve Diyar?bekir Gazetesi�nin ba?yazar? olan babas? Tevfik Efendi, o?lunu daha iyi e?itim i�in ?stanbul�a g�ndermeyi hedeflemi?ti ancak �mr� vefa etmedi 1890�da hayata veda etti. Ziya G�kalp Askeri R�?tiye�den sonra, Diyarbak?r�da o d�nem bir �st okul olmad???ndan 1892�de M�lkiye ?dadi�si a�?lana kadar, be? ku?ak �ncesinden e?itime �nem veren aile gelene?ini iki y?l �zel dersler alarak devam ettirdi. Babas? Tevfik Efendi�nin; memlekete faydal? bilginler olabilmek i�in Do?u ve Bat? bilgilerini, dillerini �?renip, bunlar? mukayese ederek milletin ihtiyac? olan hakikatleri ortaya �?karmak, milli k�lt�r� �?renmek gerekti?ini �?�tleyen vasiyetini hayat? boyunca unutmad?.

?stibdat d�neminin etkilerini, milletinin �ekti?i ac?lar? ruhunda f?rt?nalar koparcas?na ya??yordu. �evresinde g�rd�?� haks?zlara kar?? duru?u, okulda son ders bitince herkesin �Padi?ah?m �ok ya?a� derken, cezaland?r?laca??na ald?rmadan �milletim �ok ya?a� diye ba??rmas? bir an �nce milletin harekete ge�mesini isteyen ve bunun i�in de bir �mit felsefi aray???ndaki ruh halinin etkileriydi. �evresindeki durgunluk, boyun e?mi?lik G�kalp�?n ruhunda bir tak?m bunal?mlar do?urmu? ve intihara s�r�klemi?ti. 1894 yaz?ndaki intihar giri?iminde mutlak bir �l�mden kurtulmu?tu.

Babas?n?n �?�tleri do?rultusunda; amcas?ndan �?rendi?i Arap�a ile gen�li?inde Muhittin Arabi, ?mam Gazal� gibi do?u d�?�n�rlerinin eserlerini okuyan Ziya G�kalp intihardan sonra bat? d�?�n�rlerinin eserlerine a??rl?k verdi. 1895�de ?stanbul�a geldi ve paras?z yat?l? �?renci kabul eden Baytar Mektebi �li�sine girdi. H�rriyet a?k? G�kalp i�in vazge�ilmez �lk� idi. ?stanbul�da �istibdat� y�netimine kar?? kurulmu? gizli �rg�tlerle ili?kisini devam ettirdi. 1899�da tutukland?, 10 ay hapis yatt? sonra Diyarbak?r�a geldi ve 29 aral?k 1900�de amcas?n?n k?z? Vecihe Han?m ile evlendi. Bu evlilikten bir o?lu (Sedat), �� k?z? (Seniha, H�rriyet, T�rk�n) oldu.

Amcas? k?z?na ge�inecek kadar servet b?rakm??t?. Zaten m�tevazi ya?ayan G�kalp, maddi s?k?nt?lar? geride b?rakarak aylarca okudu, d�?�nd�, yazd?. Yaz?lar? yurtd???nda �?kan dergilerde de yay?nland?. Frans?zca, Arap�a bilen ve bu arada Fars�a�y? ilerletmi? olan G�kalp, Askeri R�?tiye�de a�?lan fars�a �?retmenli?i imtihan?n? kazan?p �?retmenlik yapmaya ba?lad?.. Daha sonra, Diyarbak?r Valili?i�nde �katip� olarak g�rev yapt?, Vali de?i?ince g�revden al?nd?.

O g�nlerde Diyarbak?r�da halka zulmeden, canlar? istedi?i zaman k�yleri bas?p evleri ya?malayan az?l? bir �K�rt a?ireti� vard?. Ba?ka K�rt a?iretlerinin de d�?man? olan bu a?iretin reisi zul�mk�r ?brahim Pa?a, s�rekli saraya hediyeler g�nderir ve saraydan dostlar edinerek Diyarbak?r�daki H�k�met G��leri�nden bir engelle kar??la?mazd?. Bu zulme kar?? isyan?n ilk k?v?lc?m? Ziya G�kalp�tan geldi. Halk? ayakland?racak yaz?lar yay?nlad? ve halkla birlikte telgrafhaneyi i?gal etti. Ya?anan zul�mlerden h�k�mete bilgiler verildi. ?stanbul�dan heyet geldi, ?ttihat ve Terakki komutan? Emin Pa?a halk?n ve Ziya G�kalp�?n day?s? Arif Bey�in de deste?i ile ka�an ?brahim Pa?a yakaland? �ld�r�ld�, o?ullar? hapishaneye konuldu.

1908�de Diyarbak?r�da ?ttihat ve Terakki Cemiyeti�nin ?ubesini kurdu, gazete �?kard?, ba?ka gazeteler de makalelerini yay?mlad?. ?ttihat ve Terakki Cemiyeti�nin Genel Y�netim Kurulu �yeli?ine se�ildi. 1909�un son ay?nda Selanik�e gitti. Selanik�te bulundu?u s�re i�erisinde okudu, ara?t?rd?, yazd?, konferanslar verdi. Bu d�nemde �nl� sosyolog Durkheim�in eserlerini okudu. Bu eserlerin etkisi ile toplumsal problemleri ��z�mleme ve �areler bulmaya y�nelik d�?�ncelerini bilimsel sosyolojik temellere oturttu ve T�rk Sosyoloji okulunu kurdu. G�kalp�?n yaz?lar?n?n s�rekli okuyucular?ndan biri Mustafa Kemal�di.

Ziya G�kalp 1912�de Ergani Sanca?? Milletvekili se�ildi. E?itim alan?nda Meclis�e sundu?u g�r�?leri kabul g�rd�. Edebiyat Fak�ltesi, Tarih-Co?rafya, Felsefe, Sosyoloji ve Edebiyat gibi ihtisas b�l�mlerine ayr?larak geni?letildi. Mustafa ?ekip Tun�, Yahya Kemal ve Ahmet A?ao?lu gibi gen� milliyet�ileri Edebiyat Fak�ltesi �?retim kadrosuna ald?rd?. Kendi kurdu?u Sosyoloji k�rs�s�n�n profes�rlerini T�rkl�k konusu �zerine �al??malara y�neltti ve Fuat K�pr�l��n�n yeti?mesinde etkili oldu.

??gal y?llar?nda 1919�da Malta�ya s�rg�n edildi. ?ki bu�uk y?l kald??? s�rg�n hayat?nda bir yandan maddi zorluklarla m�cadele ederken yazmaya, ara?t?rmaya devam ediyordu. 19 May?s 1921�de yurda d�nd�. �nce Samsun�a sonra ailesi ile birlikte Diyarbak?r�a gitti. Sonra Atat�rk��n iste?i �zerine Ankara�ya geldi ve �telif ve terc�me komisyonu� ba?kanl???na getirildi. �T�rk T�resi�, �T�rk��l�?�n Esaslar?�, �Alt?n I??k� adl? eserlerini yay?nlad?. �T�rk Medeniyeti Tarihi�ni yazmaya ba?lad?. 11 A?ustos 1923�de Diyarbak?r milletvekili se�ildi. ?stanbul�da hayata veda etti?i 25 Ekim 1924 g�n�ne kadar T�rkl�k �lk�s� i�in ara?t?rd?, yazd?, anlatt?. Cenazesinde on binlerce gen� vard? ve bunlar - dan biri de H. Nihal Ats?z�d?.

Ziya G�kalp�?n 1913-1918 aras? �al??malar?, T�rk milli ?uurunun yerle?mesinde en verimli d�nemdir. Bu kadar k?sa s�rede, sosyolojik temellerle bilimsel ve ger�ekle?ebilecek bir konuma getirdi?i T�rk��l�k fikri, deyim ye - rindeyse ayaklar? yere basan bir nitelik kazand?. Bu d�?�nce geni? �er�evede �temeli T�rk kahramanl??? ve y�ksek T�rk k�lt�r� olan T�rkiye Cumhuriyeti�nin de temelini olu?turdu. Cumhuriyetin kurucusu Mustafa Kemal Atat�rk i�in Ziya G�kalp, T�rkiye Cum huriyeti�nin ba?ta T�rk milliyet�ili?i olmak �zere temel ilkelerinin fikir babas?d?r�

Bunlardan biri �Yurtta sulh, cihanda sulh� ilkesi. Eski s�yleni?i ile �i� il, d?? il� ilkesi asl?nda binlerce y?ll?k T�rk Devlet Gelene?i�nin temel ilkelerindendir ve ara?t?rmalar?yla eski T�rk tarihine ili?kin kaynaklardan bulup g�n�m�ze ula?t?ran da Ziya G�kalp�t?r. T�rk��l�?�n Esaslar?�n?n Beynelmilel Ahlak b�l�m�nde �zetle diyor ki; �Eski T�rkler sulh dinine t�bi olduklar? i�in, ba?ka milletlerin din�, siyas�, hars� mevcudiyetlerine h�rmet ederlerdi. Hatta kendilerine �i� il� ve ba?ka milletlere �d?? il� namlar?n? vererek, b�t�n milletleri bir sulh dairesi i�eri - sinde g�r�rlerdi. ��nk� �il� kelimesi eski T�rk�ede �sulh da - iresi� manas?na idi�� G�kalp�?n bu bilgilendirmesi bize ayn? zamanda ?u ger�e?i �a?r??t?r?yor. T�rk boylar?n? bir arada, bar?? i�erisinde toplayan Ba?bu?�lar �?lhan�, �Hakan� olarak an?l?rlar. ??te bu Hakan�lar?n ilkesi idi; �?� il, d?? il�.

Ziya G�kalp, T�rk�e konusundaki hassasiyetini ?u dizeleriyle dile getiriyordu;
���
Bir �lke ki mektebinde T�rk�e Kur�an okunur, K���k b�y�k herkes bilir buyru?unu H�d�n?n� Ey T�rko?lu, i?te senin oras?d?r Vatan?n! Bu dizler bize Piri T�rkistan Hoca Ahmed Yesevi�nin ?u dizelerini hat?rlat?yor;
Sevmiyorlar �limler sizin T�rk�e dilini,
Erenlerden i?itsen a�ar g�n�l ilini.
Ayet, Hadis anlam? T�rk�e olsa duyarlar,
Anlam?na erenler ba?? e?ip uyarlar.

G�kalp, T�rk��l�k �lk�s�n� �� dereceye ay?r?yordu:
T�r - kiyecilik,
2- O?uzculuk yahut T�rkmencilik,
3- Turanc?l?k.
Turanc?l???n? Turan adl? ?iirin - de ?u dizelerle �zetlemi?ti;

Vatan ne T�rkiye�dir T�rklere, ne T�rkistan;

Vatan, b�y�k ve m�ebbet bir �lkedir: Turan�

Ziya G�kalp, T�rk��l�k d�?�ncesini payla?t??? Mehmet Emin, Ahmed Hikmet, H�seyinzade Ali Bey, Ahmed Ferit, �mer Seyfettin, Hamdullah Suphi, Mehmed Fuad ve T�rk d�nyas?n?n ba?ka ?ehirlerinden (Kazan, Bak�) ?stanbul'a gelen Yusuf Ak�ura, Ahmed A?ao?lu gibi �nc� T�rk�� ayd?nlarla birlikte T�rk��l�?�n tarihsel ve sosyolojik temellere dayanan bir fikir hareketine d�n�?mesine en b�y�k katk?s? olanlardand?r. Sosyoloji'nin T�rkiye'deki ilk hocas? da diyebilece?imiz Ziya G�kalp�in K�lt�r-Medeniyet kavramlar?na ili?kin sosyolojik tan?mlamalar? kendisinden sonra gelenlere ???k tuttu. Sosyoloji diye bir bilimin ad? yaln?z T�rkiye�de de?il, d�nyan?n �o?u �lkelerinde bilinmezken ve hatta Avrupa�n?n bir�ok �lkesinde �niversitelerde sosyoloji k�rs�s� yokken, Ziya G�kalp ?stanbul �niversitesi�nde sosyoloji k�rs�s� kurmu?tur.


1935'den g�n�m�ze kadar, bu alandaki fikri yeniliklerin �nc�lerinden M�mtaz Turhan, Osman Turan, Erol G�ng�r ve Orhan T�rkdo?an'?n K�lt�r-Medeniyet ili?kisine dair geli?tirdikleri farkl? tespitlerin, tan?mlamalar?n?n temeli Z.G�kalp�in bu tart??malar? ba?latmas?na dayan?r. Ki, bu ger�e?i kendileri de s?k s?k dile getirmi?lerdir. 1930'larda Ziya G�kalp'in K�lt�r-Medeniyet kavramlar?na bak?? a�?s? hakimdi. K�lt�r; milletlere has fakl?l?klar g�steren dil-inan�-sosyal hayata y�n veren gelenek, t�re vb. �?eleri ihtiva eden ve Medeniyet de, ilimde, fende, teknikte cihan?�mul geli?me olarak tan?mlan?rd?.

Ziya G�kalp'tan sonra gelen ve O'nun att??? temelle yeti?en, T�rkiye'nin �ok de?erli sosyo - loglar? ve fikir adamlar? K�l - t�r-Medeniyet kavramlar?na ve ili?kisine geni? fikri a�?kl?k kazand?rd?lar. Medeniyette �st seviyede olma hali; teknolojik geli?mi?li?in �tesinde bir milletin ahlaki de - ?erlerinin, inan�lar?n?n, t�re - lerinin �nc�l�?�nde bar?? ve huzur i�inde ya?amas?, insana de?er vermenin �st d�zeyde olmas?, adaletin h�k�m s�r - mesi demektir. Milletlerin �zg�n k�lt�rel de - ?erleri olan t�releri, gelenek - leri, tabiatla ili?kileri, edebiyat - lar?, ince sanatlar?, m�zi?i vb. varl?klar? y�ksek medeniyete kavu?malar?n?n ara�lar?d?r� Ziya G�KALP'?n T�rk Yurdu, T�rk Oca?? ve T�rk Bilgi Derne?i'nin dergilerinde yazd??? makaleler d???ndaki eserlerin - den baz?lar?; K?z?l Elma (1914), T�rkle?mek, ?slamla?mak, Muas?rla?mak (1918), Yeni Hayat (1918), Alt?n I??k (1923), T�rk T�resi (1923), T�rk��l�?�n Esaslar? (1923), T�rk Medeniyet Tarihi (1926, �l�m�nden sonra) Millet, memleket sevgisine y�re?ini ota? k?lm?? ve milletinin �z�ne d�nmesi, m�reffeh olmas? i�in y?lmadan �al??m??, bu u?urda her t�r �ileye g�?�s germi? bilge T�rk, seni sayg? ve minnetle an?yoruz. �teki acundaki (Ol Acun) yerin u�ma?, ruhun ?ad olsun. B�y�k T�rk��; "Tanr? T�rk'� korusun" yakar???, ilk olarak senden i?itilmi?ti, senin y�ce g�nl�nden diline yans?m??t?. T�rk��ler olarak ayn? y�ne bakan y�rekle, hep bir a??zdan tekrarl?yoruz; Tanr? T�rk'� korusun!

KAYNAK�A
1)Ziya G�kalp, T�rk Medeniyeti Tarihi, K�lt�r Bakanl??? Yay?nlar?, ?stanbul, 1976
2)Ziya G�kalp, T�rk��l�?�n Esaslar?, K�lt�r Bakanl??? Yay?nlar?, ?stanbul, 1976
3)Ziya G�kalp, K?z?l Elma, K�lt�r Bakanl??? Yay?nlar?, Ankara, 1976
4)Ziya G�kalp, T�rk T�resi, T�ker Yay?nlar?, 3. Bask?, ?stanbul, 2005
5)Hasan Tuncay, Ziya G�kalp, Toker Yay?nlar?, ?stanbul, 1978
6)Prof.Dr. Y?lmaz �ZAKPINAR, K�lt�r De?i?meleri Ve Bat?l?la?ma Meselesi, T�rkiye Diyanet Vakf? Yay?nlar?, Ankara, 1999