ERKEN CUMHUR?YET DNEM? ?NKILAPLARI VE MS?K
?rfan Y???T
Medeniyet kltrn bir neticesidir ve milletin ya?ay?? tarz? ile alakal?d?r. Kltr adeta bir milletin ruhi hayat?, ilmi ve sanat? demektir. Bir milletin kltr onun ilmi ile sanat?ndaki fiili tecellilerinden ibarettir. Bizim iin bu fiili sanat tecellilerinden en nemlisi de msikdir. Msik medeniyetlerin ilerili?i ya da gerili?inin anla??lmas? konusunda mihenk ta?? grevi grmektedir. Bir medeniyetin, kltrn msiksi ya??yorsa, ilerliyorsa, gemi?in miras? zerine bir ?eyler ekleyerek gelecek nesillere bu miras? b?rakabiliyorsa o topluma geli?mi?, medeni diyebiliriz. Sokrates, "msik kurallar?ndaki de?i?iklik toplumu yneten kurallar?n de?i?mesine ba?l?d?r" der. Msik toplumla i ie ve toplumla birbirini etkileyen bir sistemati?e sahiptir. Sokrateste bu sz ile bunu vurgulamaya al??m??t?r. Atatrkn bir btn te?kil eden a?da?la?ma anlay??? iinde gzel sanatlar, Trk ?nk?lb?n?n tamamlay?c? bir unsurunu ve nemli bir merhalesini te?kil etmi?tir. Atatrk, ancak gzel sanatlarda ilerleyen ve eser veren milletlerin asr?n ileri medeniyetleri aras?nda yer alabileceklerini belirtmi?tir. Medenili?in ve ilerili?in bir gstergesi olan gzel sanatlar bu ynyle a?da?la?man?n ana k?staslar?ndan biridir. Bu yzden gzel sanatlar alan?nda gsterilecek ba?ar?y? ve at?l?mlar? ink?lb?n temel amalar?ndan ve dinamiklerinden birisi olarak gren Atatrk: Bir millet ki resim yapmaz, heykel yapmaz, bilimin gerektirdi?i ?eyleri yapmaz; itiraf etmeli ki o milletin ilerleme yolunda yeri yoktur. Oysaki bizim ulusumuz, gerek nitelikleriyle uygarl??a eri?meye ly?kt?r, uygarl??a eri?ecektir ve ilerleyecektir. ?eklindeki sylemiyle bu konu hakk?ndaki d?ncelerini zl bir ?ekilde ifade etmi?tir. Atatrk, Bat? medeniyetini bilim ile oldu?u kadar sanat? ile birlikte bir btn olarak anlamak ve Trk kltrnn unsurlar?n? yeniden tan?mlarken bunlardan yararlanmak istemektedir. Medeniyetin bir btn oldu?u, onu anlamak iin btncl yakla??lmas? gerekti?ini, bunun Cumhuriyet modernle?mesinin ba?ar?ya ula?mas? iin ok nemli oldu?unu d?nmektedir. Di?er yandan, Bat? medeniyetinin ula?t??? geli?mi?lik izgisinin ykseli?inin, sanat alan?ndaki geli?meler ile ba?lad???, sanat?n insanlar?n dnyay? ncekinden farkl? biimde alg?lamalar?na yol aarak, reform hareketlerini ard?ndan da ayd?nlanma ve modern bilimin olu?umunu tetikledi?ini bilincindedir. Benzer bir sreci, Cumhuriyet'in kurulu? y?llar?nda sanata nem vererek ba?latmak istemi?tir. Trk ?nk?lb?, milliyetilik ve medeniyetilik gibi iki temel prensip zerine in?a edilmi?tir. Bu ba?lamda Atatrk, gzel sanatlar alan?nda da mill ve meden zelliklere sahip bir sanat tarz?n?n aray??? iinde olmu?tur. Kopyac?, takliti ve tercmeci bir sanat anlay???n? reddeden bu yakla??mda, kayna??n? halktan ald??? de?er yarg?lar?n? muas?r medeniyet seviyesini temsil eden Bat? tekni?i ile i?lemek ve zgn bir Trk sanat? yaratmak esas hedeftir. ?lk ve nde gelen uygulamalar ve ink?laplar msik alan?nda gerekle?tirilmi?tir. Atatrk, Trkiye'de ulusal kimli?in ve bunun bir paras? olarak ulusal kltrn yarat?lmas?nda msik politikalar? zel bir nem yklemi?tir. Atatrk, msik ile formunun bir lkenin geli?mi?lik dzeyi ile ili?kili oldu?unu ?u ?ekilde ifade etmi?tir: " bir millet ok ?ey de ink?lap yapabilir ve bunlar?n hepsinde de muvaffak olabilir. Fakat msik ink?lab?d?r ki, milletin yksek geli?iminin i?aretidir. Erken Cumhuriyet Dnemi ulusal kimlik in?as?nda, kltrel dn?m sa?layacak e?itli sylemler ve kurumlar, ayn? zamanda msik politikalar?n?n da ideolojik erevesini bize sunar. Cumhuriyeti kadrolar?n ayd?nlanma a?? olarak grdkleri bu dnemin felsefi olarak nas?l etkilendi?i de nem arz etmektedir. Ayd?nlanma, insan?n ergin olmay?? durumundan ?kmas?, akl?n yol gstericili?ine ba?vurmas? anlam?na gelir. Ayd?nlanma ak?l a??d?r. Ama hangi ak?l? Bir yanda ele?tirel (kritik), ku?kucu bir rasyonalite (mesela Voltairein, Diderotnun ak?l kavram?) te yanda ise Robespierrein kltle?tirdi?i, neredeyse dogmala?t?rd??? bir Tanr?a Ak?la dayal? rasyonalizasyon! Bu ak?l Jakoben Ak?l olarak isimlendirilmi?tir. Morinin bu a?klamalar?n?n Trkiyede Ayd?nlanman?n al?mlan?? tarz?na ili?kin olarak ok nemli uyar?lar ta??maktad?r. Trkiyede Ayd?nlanmac?lar, ak?l?, Voltairein ve Diderotnun anlad??? gibi bir rasyonalite olarak de?il, neredeyse Robespierrein anlad??? gibi bir tr rasyonalizasyon olarak alm??lard?r. Ak?l?n bir ele?tirel (Morinin deyi?iyle, bir rasyonalite) oldu?u gz ard? edilmi?; ak?l kutsan?p ele?tiriden masun k?l?narak bir dogmatik ak?l (Morinin deyi?iyle, bir rasyonalizasyon) kertesine d?rlm?tr. Voltaire, ?slam iin olumlu yarg?lamalarda bulunan biri. Do?u'da "despot ynetimin varl???n? ve zgr sanat?n bulunmamas?n?" ?slam'la de?il, eski Yunan kltrne uzak kalmak ve semitik kltr evresinin kal?plar?n? benimsemekle a?klar. Ayd?nlanma sylemi, giderek Voltariein, Diderotnun ngrd? rasyonalite hedefinden sapm??; Robespierrein tanr?la?t?r?lm?? akl?n? ayd?nlanma sylemine hkim k?lm??t?r. Kreselle?tirilmi?, kutsanm?? ve tek yol gsterici tayin edilmi? olan ak?l, insana k?lavuzluk eden teki sylemleri d??ta b?rakacak biimde temellendirilmi?tir. Cumhuriyeti kadrolarda ink?lap ve devrimleri hayata geirirken bunu a?ka grmekteyiz. Ayd?nlanman?n zgrlk vaadi ya da topyas?, dpedz bir tahakkm, bir gzetleme ve cezaland?rma mekanizmas? retmi?tir. Ama boyun e?dirme yoluyla uysal insanlar (homo docilis) yeti?tirmektir. Bu ince ayr?nt?larda dikkat ekici noktalar vard?r. Erken Cumhuriyet Dnemi politikalar? retilirken bu felsefi alt yap? kullan?lm??t?r. Dnemin msik reformcular? Osmanl? msiksini hasta, cans?z ve Trk halk?na yabanc? olarak tan?mlar. Foucault, Ayd?nlanma insanlar zerinde iktidar uygulaman?n genel reetesini, bedenlere, d?ncelerin denetimi yoluyla boyun e?dirilmesi olarak sylemektedir. Mkemmel bir toplum in?a etme, Ayd?nlanmac?lar?n hayali idi. Ayn? hayal Cumhuriyetin kurucu kadrolar?nda da vard?r. Ama modern, a?da?, Bat?y? anlayabilmi? zmseyebilmi? vatanda? yeti?tirmektir. Ama Foucault, Ayd?nlanma a??nda askeri bir toplum hayalinin de sz konusu oldu?unu bildirir bize. Bu hayalin temel kayna??, Foucaulta gre, do?al durum de?il, bir makinenin titizlikle kurulmu? ark di?lileri metaforuyla dile getirilmi? olan disiplin durumudur. Askeri toplum hayalinin temelinde, Rousseaunun toplumsal szle?mesi de?il, srekli bask?lar yatmaktad?r. zetle Ayd?nlanma, uysal bir tebaadan olu?an disiplinli bir toplum in?a etme idealiyle sonulan?r. Belki de Ayd?nlanman?n gerek ak?l? Voltaire ya da Diderotnun ki de?il de Robespierrein jakoben akl?d?r. nk Foucaultnun deyi?iyle askeri bir toplum hayali ancak akl?n dogmala?t?r?ld??? ve tastamam bu nedenle, yani dogmala?t?r?ld??? iin, o dogmalar? dayatan gzetleyici, cezaland?r?c?, bask?c? ve disipline edici bir projeyle mmkn olabilir. Ayd?nlanman?n jakoben bir totalitarizm retti?i ok grlm?tr. Devrimin kendisine yap?lan zgrlk, e?itlik, karde?lik vurgusunun aksine jakobenizm negatif anlamlar? ihtiva edecek biimde adeta totalitarizm ile zde? biimlerde kullan?lm??t?r. ?nk?laplar?n ruhunu, zn anlayabilmek iin hayata geirili? yntemlerini ve bu yntemlerin temellerinin nerelerden model al?nd???n? gzden geirmek laz?m. Avrupa 1789 devriminden 1848 devrimlerine kadar ya?anan tarihsel srete siyasal anlamda olduka yo?un bir gndeme sahipti. Bu sreci on sekizinci yzy?l ortalar?ndan ba?latmak olas?d?r. nk Frans?z Devrimi gerekse mzikte barok-klasik ayr?m?n?n gei?i a?s?ndan Ayd?nlanma atmosferi nem ta??maktad?r. zellikle on dokuzuncu yzy?l?n Avrupa's?nda devrim szc? ya?am?n her alan?nda kendisini gstermektedir. Politik olaylar, reforme edilen sanat anlay??lar?, toplum ya?am?ndaki de?i?iklikler, ba?kald?r?lar... Frans?z Devrimi'nin izlerinin yo?un olarak hissedildi?i ortamda patlayan 1830 Devrimleri, 1848 sonras?ndaki ulusuluk dalgas?, bu yzy?l msiknin politik, toplumsal yanlar?n? da n plana ?kar?r. Msiknin sz konusu kaotik sreten, ya?anan toplumsal olaylardan etkilenmemesi mmkn de?ildir. Devrimin ilklerinin mzikal anlamda hissedildi?i ilk rnler devrimin ncesinde grlyordu. Bunlar Ayd?nlanman?n mzisyenler zerindeki etkilerinin yans?malar?yd?. Devrim sonras? geleneksel yap?s? zlen Fransa, y?k?lan eski de?erlerin yerine getirdi?i yenilerin tutunmas? iin mcadele ederken, sosyo-kltrel bir girdab?n iinde hapsolmu?tur. Bu dnemde ayd?nlar?n dikkati toplumsal meseleler zerine yo?unla?maktad?r. Burada dikkat ekmek istedi?imiz bir nokta vard?r. O da bu dnemde toplumda ve devlet ynetiminde ya?anan sre Trkiyede Erken Cumhuriyet Dneminde ya?anm??t?r. Fransa da ayd?nlar?n amalad?klar? ile Cumhuriyet dnem, ayd?nlar?n?n amalar? aras?nda ortak noktalar vard?r. Amalar? hasta toplumun derdine zmler retebilmektir. ?lk defa olarak Saint-Simon, bu derde ancak bilimle are bulunaca??n? ileri srm?tr. te yandan, ona gre var olan bilimlerin hibiri toplumsal gerekli?i kavramaya elveri?li de?ildir. Bundan dolay? toplumsal gereklik zerine in?a edilecek yeni bir bilim aray??? bu dnemde ortaya ?kacakt?r. Saint-Simon, Auguste Comte ve Durkheim gibi d?nrler, sonraki dnemde toplumu dzene koyacak kurallar?n ancak bilim yoluyla olu?turulaca??n? savunacaklard?r. Bu denli radikal toplumsal de?i?imlerin oldu?u dnemde topluma ynelik kuramsal tart??malar?n ehresi de de?i?ecektir. Toplumsal de?i?me ok karma??k ve ok boyutlu bir olgudur. Onun yaratt??? ya da getirdi?i yeni ortam, insan?n etraf?nda yeni bir uyar?c? a?? ve ok de?i?mi? ya?ama ko?ullar? yaratmaktad?r. Sz konusu ya?am ko?ullar? kendi kltrel pratiklerini yaratacakt?r. Edebiyat, felsefe, msik yeni toplumsal ko?ullarda biimlenecektir. Msik ve zellikle opera art?k aristokratlar?n e?lenmesine hizmet eden aralar olmaktan ?karak toplumsal mesajlar ieren k?sacas?, devrimi sembolize eden de?erler btnne dn?ecektir. Dnya da ya?anan bu geli?meler dikkate al?nd???nda Trk Modernle?mesi Projesinin, gemi?e ait olan her ?eyin herhangi bir iz bile b?rak?lmadan silinmesi zerine in?a edilmi? oldu?u besbellidir. Ne kadar inkr edilirse edilsin, modernle?me gemi?le bir hesapla?may? de?il; onu toptan reddetmeyi ve kendisini gemi?in mefhum-u muhalifi (a contrariosu) olarak tan?mlamay? amalar. Andrew Davison, bu ba?lamda, Trkiyede Seklarizm ve Modernlik adl? al??mas?nda Tilo Schabertin Modernityand History adl? teorik metinlerini rnek gsteriyor ve Schabert, modernizmin sadece eski olan?n tasfiyesi ile yetinmedi?i kanaatindedir. Tasfiye, evet; ama onun yerine ikame edilecek olan yeninin ne oldu?unun da belirlenmesi gerekir. Buraya kadar aktard???m?z bilgiler Cumhuriyetin kurulu? a?amas?ndaki ink?laplar?n nelerden etkilendi?ini, Dnyadaki uygulamalar?n?n neler olabilece?ini, bizde hayata geilen ink?laplar ile benzerlikleri var m?d?r? Bunlar? anlayarak ortaya koymak amac?ylad?r. Kurucu kadronun uygulamalar? sadece Trkiyede ortaya ?km?? kendine zg bir bir yap?da de?ildir. ?nk?laplar dnya da meydana gelen geli?melerin lkemizde uygulanmas? ve bu geli?melerle ortaya ?kan uluslararas? kltr modelizasyonu, farkl? kltrlerin model al?narak Trkiyede uygulanmaya al???lmas?ndan ba?ka bir ?ey de?ildir. Art?k dnya da eskiye dair ne varsa birok lkede yeniden bir dn?me tabi tutulmaktad?r. Grlyor ki eskiye ait olan ne varsa tmn, cehalet kabul eden a priori bir ku?atma! Modernizim bu a priori ku?atman?n iktidar olmas?d?r. Bir k?s?m siyaset adam?n?n, kltr ve sanat insan?n hkmettikleri bir ortamda bunlar sonunda Atatrk'e dilde ve msikde ink?lap olmaz laf?n? ettirmi?lerdir. Atatrk'e Cumhuriyet'te ya?ad??? 1923-1938 aras?nda ne gibi tertiplerle tesir etmeye, onu anlatmaya al??t?klar?n? anlatman?n ders almak bak?m?ndan byk de?eri vard?r. Msik alan?nda gerekle?tirilmek istenen yenilik ve de?i?im abalar? ekseninde, geleneksel Trk msiksine ynelik olumsuz d?nceler bizzat ynetim veya ynetime en yak?n kltr alan?ndaki etkili isimler taraf?ndan o?u zaman e?itli ortamlarda dile getiriliyordu. Toplum hayat?nda yer alan her kurumun, kkl bir ink?lap srecinden geirildi?i bu dnemde, zellikle yeni ynetimini iktidar?n?n geerlili?ini ve devaml?l???n? tamam?yla eski ynetime ili?kin dnya gr?n yans?tan her trl al??kanl?k, davran??, gr?, biim ve tarz?n reddedilmesi ve ele?tirilmesi stratejisi zerine kurdu?u bir dnemde, geleneksel Trk msiksinin olumsuz nitelikteki bu ele?tirilerle de?erlendirilmesi ve ink?laplar?n olu?umunu do?al bir geli?me olarak de?erlendirmek gerekir. Atatrkn d?nd? mzik ink?lab?n?n ieri?i kendi szleriyle ?yledir: Mzik dendi?i zaman, yksek duygular?m?z?n hayat ve hat?ralar?m?z?n iadesini bulan bir mzik murat ediyoruz., Trk msiksi ?phesiz yksek bir medeniyetin msiksidir. Bu msikyi btn dnyan?n anlamas? laz?md?r. Bunun iin Trk msiksini milletleraras? bir sanat haline getirelim Onlar?n tekni?ini, onlar?n ilmiyle, onlar?n sazlar?, onlar?n orkestralar? ile aresi her neyse!, Trkn na?melerini kald?r?p atal?m, sadece Garp milletlerinin msiksini al?p kendimize mal edelim, yaln?z onlar? dinleyelim demedim. Gelinen bu noktada Atatrkn yukar?da belirtilen modernle?meci mzik anlay???; Bat?c? ve sentezci mzik politikalar? erevesinde yap?lacak ?retim iin konservatuvarlar kurulmas?, yabanc? uzmanlar?n Trkiyeye getirilmesi, konservatuvarlarda Bat? mzi?i e?itiminin medya arac?l??? ve konserlerle yurt dzeyinde halka yay?lmas? ve bu do?rultuda besteci yeti?tirilmesi ?eklinde dn?trld? anla??lmaktad?r. Atatrk msikde yapmaya al??t??? ink?lap ve devrimlerle evrensel msik olarak grdkleri Bat? (Avrupa) msiksinde ki niteli?i yakalamak istemektedir. Avrupan?n bask?n siyasi gc nedeniyle Bat? (Avrupa) msiksi evrensel msik olarak grlmekte idi. Geleneksel Trk msiksi ya da eski deyimi ile Alaturka Msik ok sevmekte, her f?rsatta zevkle dinlemektedir. Ancak onun ink?lap? mant???nda izdi?i ereve iinde yer alan mzik, tarihten gelen Trk ezgileri ile birlikte Bat?n?n ok seslili?ini iermektedir. ok sesli mzik, Atatrk'n a?da?la?ma hedefi ta??yan kltr Devrimi'nin nemli bir blmn olu?turmaktad?r. Atatrk yapacaklar?n? ok iyi planlayan bir mant?k adam? olmas? nedeniyle, el att??? her konuyu ayr?nt?l? olarak irdelemi?tir. Okumalar?n?n yan? s?ra yerli ve yabanc? mzisyenlerin gr?lerini de almak suretiyle, ok sesli mzik tekni?ini zmleyerek msik ink?lab?na ba?lam??t?r. Nitekim ilk beste denemeleri kar??s?nda yapm?? oldu?u "Henz haz?r de?ilsiniz, nce kendi mzi?inizi zmleyin sonra daha yeni aray??lara girin" durumu, onun sadece dinleyici de?il, de?erlendirici konumu da oldu?unu gstermektedir. "Atatrk'n yksek tasvipleriyle" inti?ar sahas?na ?kan "Kemalizm ?nk?lab?n?n Prensipleri" adl? kitapta yer alan Trk msiksine de?in nitelemelerin slubu, bu bak?mdan olduka d?ndrcdr: "Msikde ilerleyecektir. Fakat Msik cemiyet iinde hala olanca ?iddetiyle ya?ayan ve khne ve iptidai bir ruhu ifade eden ?ark msiksinin kt tesirlerinden uzak kalmak suretiyle itimai bnyemizde laz?m olan neticeleri verebilir. Yoksa bu iptidailik ruhunu telkin eden tek sesli, geri teknikli, Arap ve Acem tesirleri ta??yan tuluat? msik, hala her yerde ve hatta devletin resmi messesesi olan radyoda bile devam ettike, mekteplerde verece?imiz hakiki Msik terbiyesinin tesiri pek ehemmiyetsiz kalacakt?r. Mekteplerimiz de bunlar? bugnden tatbik edi?imiz, gelecek nesillerin a?da? medeniyet karakteri ile yeti?melerinin en byk zaman ve kefaletidir. Fakat bu yeti?meye sratle indirmek iin msik ink?lab? yapma zarureti vard?r. Maarif Vekili Abidin zmen ba?kanl???nda bir heyet toplan?r. Bu toplant?da olanlar? Cemal Re?it Rey ?yle anlatmaktad?r: "Maarif Vekili sevimli ?ivesiyle bizlere e hadi bakal?m, msik ?nk?lab? yapacakm???z, bunu nas?l yapaca??z? demesi zerine kongrede bir ?a?k?nl?k havas? esmeye ba?lad?. Toplant? 4 saat kadar devam etti. Arada s?rada Maarif vekilli?i telefonla a??r?yorlard?. Son telefondan sonra Abidin zmen heyecanla bizlere, pa?a ankayadan bir kat?r telefon ettiriyor, msik ?nk?lab? ne yoldad?r diye soruyor dedi. Biz bsbtn ?a?k?na dndk. Ne gibi bir karar al?naca??n? bir trl kestiremiyorduk. Nihayet hat?rlamad???m birisi, memlekette tek sesli ?ark? sylemenin yasak edilmesi gerekti?ini teklif etti. Bunun zerine zannediyorum ben kalkt?m ve dedim ki bir oban faraza davarlar?n otlat?rken ?ark? sylemek ihtiyac?n? hissederse, illaki kye gidip ba?ka bir oban? bul, birader sen de ?u ikinci sesi uydur da sylemi desin? Nihayet bu tasavvur eriyip gitti." Cumhuriyetin ink?lap, devrim uygulamalar? kapsam?nda, 1926 y?l?nda Drlelhan Trk msiksi blm Atatrk'n emriyle la?vedildi. 1926, Lozan ve Musul ba?ta olmak zere, Bat?yla belli ba?l? sorunlar?n bir ?ekilde zme kavu?turuldu?u, lke iinde muhalefetin sindirildi?i ve imparatorluk miras?ndan vaz gemi? Bat?yla uyumlu bir ulus-devletin kurulmas?na giri?ildi?i y?ld?r. Bu bak?mdan Darlelhan?n Trk msiksi blmnn kapat?lmas? ve Osmanl? msik gelene?ini d??layan bir msik ink?lab? ynnde ad?mlar at?lmaya ba?lamas? bu yeni yneli?le uyumludur. Nas?l ki Osmanl?, Bat?l?la?ma (Avrupal?la?ma)ya ilk karar verdi?inde bunun sembolik ifadesi olan Mehterhaneyi kald?r?p Donizettinin bandosunu getirmi?se, Osmanl?-?ark gemi?inde vaz geerek Bat?yla kal?c? bir bar??? hayata geirmeyi amalayan gen Trkiye Cumhuriyeti de art?k unutmak istedi?i bu gemi?in en gl simgelerinden biri olan alaturka msikden kurtulmak istemi?tir. Peyami Safa, Drlelhandan Trk msiksi ?ubesinin kald?r?lm?? olmas?n? milli msik kltrmze vurulan byk bir darbe olarak grr. Bu gr? Fatih-Harbiye roman?nda da Ferit'in a?z?yla aktar?r. Bu karar? alanlar?n evlerinde Trk msiksi dinlediklerini, kararlar?nda samimi olmad?klar?n?, sadece ?ekil perestlik yapt?klar?n? gnn estetik cereyanlar?n? bilmediklerini syler. Eugene Borrell'den fikirler naklederek Trk msiksini ver. Peyami Safa da Cumhuriyet Gazetesindeki yaz?s?nda, Trk halk?, M?s?r Radyosundan gelen Arap sesini kendi sesi zannetme?e devam ediyor diye durumdan yak?nm??, ?stanbul ve Ankara radyolar?nda halk trklerine daha geni? yer ayr?lmas?n?n gerekti?ini, ancak bylelikle halk?n Arap etkisinden korunabilece?ini sylemi?tir. Daha sonra Peyami Safa, cephe de?i?tiriyor. ?lgintir birka y?l sonra Peyami Safa'n?n Trk msiksine bak?? de?i?ecektir. Hafta da ki yaz?lar? bu sefer Trk msiksinin aleyhindedir. "Bize nas?l bir Msik laz?md?r?" ba?l?kl? yaz?da, Atatrk'n emrine uyularak radyolardan msiknin kald?r?lmas?n? byk bir vgyle kaleme al?r. "...Gazinin btn milli dileklere mihrak olan gr sesi, bugn yzmz a?artacak bir msikmiz olmad???n? tebli? etti ve dhiliye vekletinin tavsiyeleriyle Ankara ve ?stanbul Radyolar? da bu sar? benizli, can eki?en hasta iniltilerine derhal nihayet verdi." ilgin bir fikir de?i?ikli?i, izah? zor bir dn?m. Bu yaz?da, Trk msiksinin radyolarda al?nmas?n?n yasaklanmas?na, msiksi hayranlar?ndan ziyade hakiki Trk msiksi meftunlar?n?n da ok sevindi?ini belirtir. Gfteleri alelade kald?r?m mua?akalar?n?n sefil edebiyat?na, besteleri de gerek melodi gerek usul olarak bulan?k ve melez bir tak?m yar? hayvani duygulara tercman olan, stelik birde milli s?fat?n? tak?lan bu dzmece msik Trk ruhunun ifadesi olamaz. Bu fikirleri ba?ka bir rtyle hakl? hale getirmek istiyor. Buna gre Peyami Safa'n?n kaliteli, klasik olan msik eserlerine diyece?imiz yoktur. Sz, yeni melez besteleredir. Ancak eski besteleri tavsiye edenlere, onlar? savunanlara da ba?ka kalemler kar?? ?km??lard?r. Bu durumun Sebebi nedir? Anla??lmamalar?, Trke ait olmamalar?. Bu msik tmyle tasfiyedir. Mtereddi ??l?klara paydos demek laz?md?r. Gazinin yap?c? ve yarat?c? ink?lap hamlelerin de oldu?u gibi i?e y?kmaktan ba?lamal?d?r. Alelade tamirlerde bile sz kazman?nd?r." bunlar, ?smail Hakk? Baltac?o?lunun, Salc?n?n a?ka ifade etti?i fikirlerdir. Rauf Yekta'n?n vefat? zerine Hafta ya yazd??? (23 Kanun-i Sani 1935) "Bir Adam?n ?ki Trl ?zah?" ba?l?kl? yaz?s?nda Rauf Yektay? ver, birok ynyle mstesna ?ahsiyet oldu?unu vurgular. Ancak Yekta'n?n msik diye bildi?i ?eyin, Farabi'den Haf?z Ahmet Efendi'ye kadar Arap, Acem, Bizans ve Osmanl? nazariyelerinin kfn silmekten ibaret, msik diye sevdi?i ?eyin de bir Mevlevi Dergh?n?n teke kokan a??r ve bulan?k havas? iindeki mevzun iniltilerden ve horlamalardan ibaret oldu?unu, k??k?rt?c? cmlelerle yazmaktan geri durmaz. Msik ink?lab? kapsam?nda Drlelhan?n la?v ve ilga i?lemlerinin gerekesi olarak iki nemli konu anlat?l?r. ?ngiliz Kral? Eduvard'?n lkemizi ziyareti s?ras?nda Dolmabahe'de Trk msiksi konseri vermek zere Drlelhandan sanat?lar davet edilir. Gelenlerin her birinin k?yafeti birbirinden farkl?d?r. Hatta ilerinde sakal t?ra?? olmayanlar?n bulundu?u dikkat eker. Gelenler, kahveden toplanm?? ingene tak?m? gibidir. Gazi fevkalde sinirlenir ve Drlelhan?n kapat?lmas?n? emreder. Ancak gazinin sinirleri bir sre sonra geer ve durum idare edilir. Fakat talihsizlik devam etmektedir. nk Gazinin etraf?n? "vur deyince ldren" bir mutabasb?s [Yardak?l?k yapan] kadro sarm??t?r. ?kinci rivayete gre, Sarayburnunda ki gazinoda M?s?rl? nl muganniye Mniretl Methiye kendi dilinde ?ark?lar sylemektedir. Saz olarak Drlelhan?n en de?erli mensuplar? refakat etmektedir. Dinleyicisi halkt?r, yani gerek halkt?r ve bu arabesk mzi?e fazla itibar etmez, sessiz kal?r. Daha sonra Cazzband, dans mzi?i alar ve halk co?ar. ?ki mzik aras?ndaki fark? gren Gazi, Trk msiksinin insan? uyu?turdu?unu, Bat? (Avrupa) msiksinin ise co?turdu?unu bir hay?flanma duygusu iinde ifade eder. Devrin ?i?leri Bakan? ise vur deyince ldrr ve Drlelhan?n Trk msiksi blm ilga edilir. Ertesi gn bu durum telgrafla btn Trkiye'ye tamim edilir. Atatrkte klasik Trk msiksinin gnn ihtiyalar?n? kar??lamad???, gemi?e zellikle de bir an nce terk edilmek istenen Osmanl? kltrne ait oldu?u ynnde gr? Cumhuriyet dnemi msik ink?laplar?n?n temel dayanaklar?ndand?r. Atatrk ?u szlerle bu gr? dile getirmi?tir: Osmanl? Msiksi Trkiye Cumhuriyeti'ndeki byk ink?laplar? terennm edecek kudrette de?ildir. Bize yeni bir msik lz?md?r ve bu msik zn halk msiksinden alan ok sesli bir msik olacakt?r. ?tiyd (al??kanl?k) dedi?iniz ?eye gelince, sizin Osmanl? msiknizi Anadolu kyls dinler mi? Dinlemi? mi? Onda o msiknin itiyd? yoktur. ?stanbulda o dnemde icra edilen msikyi daha nce var olmu? herhangi bir ?slam/Ortado?u msik teorisine do?rudan do?ruya ba?lamak olanaks?zd?r. Eski gelenek art?k geride kalm??, a??lm??, eski statlar?n msik kuram?yla ilgili kitaplarda gnn msiksine ???k tutamaz olmu?tur. Yani msik de ve msik teorisinde bir devaml?l?ktan ziyade bir kopukluk ve nitelik de?i?tirme sz konusudur. Eski gelenekten arta kalanlar da zaten bugnn msiksini ayd?nlatamamaktad?r. Nevzat Atl??a gre Trk msiksini ayakta tutan ?ey vard?r: ?u byk gere?in de asla unutulmamas? gerekiyor: Trk milli e?itiminin ve hkmetlerin, Trk msiksine uzun sre s?rt evirmi? olduklar? tart??ma gtrmeyecek kadar a?kt?r. ??te o s?k?nt?l? y?llarda Trk msiksini ayakta tutan ?ey vard?: Birincisi, 1938de kurulan, Trkiyenin ilk byk radyosu olan Ankara Radyosu ve bu kurumun ba??na getirilen Mesut Cemil gibi bir byk adam! ?kincisi, byk ?ehirlerdeki msik cemiyetleri ve 1940l? y?llarda kurulan niversite Korosu ncs de Arelin konservatuar?n ba??na gelmesiyle ba?layan nazariyat dersleriki bu dersler okul 1980lerde YKe ba?lanana kadar devam etmi?tir. 1950lerden itibaren sratle artan msik dernekleri ve niversite korolar?, msikmizin temel dinamikleri oldular. Nevzad Atl???n, Trk e?itim sisteminin ve hkmetlerinin Trk msiksine s?rt evirmi? olduklar? uzun ve s?k?nt?l? y?llar diye adland?rd??? dnemde; Trk msiksini ayakta tutan ?ey neydi? sorusuna verdi?i ??kl? cevap, msik dnyas?n?n iine girdi?i en eski y?llardan itibaren daima mdafaa etti?i, btn sanat hayat? boyunca derinden ve ok a?k biimde hissedilen davran?? btnl? ierisinde kolayca a?klanabilecek olan nemli bir bak?? a?s?n? ele veriyordu. ?nk?laplar?n olu?umunda siyasi geli?melerde nem arz etmektedir. Yneten olarak idarenin kim oldu?u, fikirsel ve siyasi bak?? a?s?, politikalar? do?al olarak toplumdaki tm alanlar? etkilemektedir. Bu nedenle ink?laplar ile ilgili konu?urken dnemin siyasi zeminini de dikkate almak gerekir. Cumhuriyet tarihimizde iki damar vard?r: Biri devletle btnle?en ink?lap?, merkeziyeti, otoriter C.H.P br devlet kat?nda hibir mttefiki olmayan, sadece halka dayanan ve s?k s?k kapat?lan Liberal-Muhafazakr izgide diyebilece?imiz izgideki e?itli partiler. Sosyal Demokrat Hasan Blent Kahraman kltr ve hukuk devrimi olan Tek Parti devrini Pasif Modernle?me, buna kar??l?k ekonomik ve sosyal yap?n?n de?i?mesi olan Menderes devrini Aktif Modernle?me olarak niteliyor. Bat?l?la?arak a?da?la?ma ve var olan? Trkle?tirerek ulusla?ma stratejisi a?s?ndan bak?ld???nda, btn ?srar ve kararl? tutumlara ra?men Pasif Modernle?me politikas? ba?ar?ya ula?amam??t?r; nk Trkiye topraklar?nda yzy?llard?r birok farkl? kltrel, dini ve etnik kimli?in ya?am??/ya??yor olmas? Teki anlay??la bir eli?ki olu?turmaktad?r. Hasan Ali Ycel'in Trk msiksi veya milli Msik konusundaki fikirlerini, konservatuar yasas? ?kar?l?rken TBMM'de yap?lan tart??malarda derli toplu grme imkn?na sahibiz. 13 ve 15 May?s 1940 tarihlerinde yap?lan Devlet Konservatuvar? Kanunu gr?melerinde zellikle Osman ?evki Uluda?, Ali Sha Delilba??, Sreyya rgeevren, Saim Ali Dilemre ve Hasan Ali Ycel nemli konu?malar yapm??lard?r. Bu konu?malar da Uluda? ve arkada?lar?n?n syledikleri, yani tart??ma konusu Milli Msik kavram? ekseninde sryor. Bu tart??malar msik ink?lab?n?n da zn olu?turmaktad?r. ?lgili kanun maddesinde "Milli Msik" tabirinin olmamas? ele?tiriliyor. Trkiye'de msik, tiyatro, opera ve bale kltrn geli?tirmek ve bu alanda yetenekli ?rencileri yeti?tirmek iin a?lacak olan Devlet Konservatuar?n?n kurulu? yasas? Hasan Ali Ycel'in Bakanl??? dneminde, onun ncl?nde 20 May?s 1940 tarihinde ?kar?l?r. Uluda? ve Arkada?lar? "milli" olarak tan?mlad?klar? msiknin neminden sz ederler. Baz? vekiller de bize ait olan msikye d?manl?k edilece?i ve onun ortadan kald?r?laca?? ynnde bir d?nce hkimdir. Bu sebeple Trk msiksini-burada kastedilen 1926'dan itibaren e?itim ?retim kurumlar?ndan kald?r?lan, Osmanl?'dan tevars edilen, e?itli adlarla an?lan Trk klasik msiksidir - "savunma" yoluna giderler. Uluda? ve Arkada?lar?, mazisi on dokuzuncu yzy?l?n son eyre?ine uzanan "Trk msiksinin Arap, Bizans ve Acem k?rmas? melez bir msik oldu?u ve bu sebeple Trk milletine ait olamayaca??" fikrine kar?? mcadele etmektedirler. Yap?lan bu giri?imlerin tamamen Trk msiksini d??lamaya dnk al??malar oldu?unu vurgulayan Uluda? "Bu kadar zengin olan Trk msiksini bertaraf edip onun zerine btn Avrupa msiksi ikame edilemez" diyerek kanundaki Milli Msik ibaresinin olmamas?n? ele?tiriyor. Ayr?ca Bat? (Avrupa) msiksinin teknik ve riyazisinin ancak Trk msiksini ?slah iin al?nabilece?ini yoksa Avrupa'dan hibir zaman na?me al?namayaca??n? syler. ?nk?laplar konusunda bir kafa kar???kl??? vard?r. Yap?lan bu konu?malarda bunu a?ka grmekteyiz. ?nk?laplar fikirsel olarak ortaya at?l?yor, fakat uygulama safhas?na geildi?inde s?k?nt?lar ortaya ?kmaya ba?l?yor. Bu s?k?nt?larda tart??malara neden oluyor. Uluda? ve ayn? fikirde ki arkada?lar?n?n yegne abas? yeni kurulacak olan konservatuara Trk msiksi ?retimini koydurmakt?r. Kanunun bu ynde ?slah? iin al??an milletvekillerinin de konu?malar?na bak?ld??? zaman, onlar?n konservatuvarda Trk msiksi e?itiminin yap?lmayaca??na kesin olarak inand?klar? anla??l?yor. Uluda? o gne kadarki Msik e?itim politikas?n? da ele?tirerek "Milli karakter"in Ankara Msik Muallim Mektebi'nde de olmad???n? vurgular. Dnemin mzik adamlar?n?n halk msiksi eserlerini armonize ederek bunlar? Avrupakar terennm etmelerinin de do?ru bir yol olmad???n? ifade eder ve fikrini, ?svireli ?arler'in "Ahenk ve polifoni bak?m?ndan Trk msiksi ile Avrupa'n?nkini mezcetmenin imkns?z oldu?u" gr? ile destekler. Sonunda Uluda?; "Trk msiksinin nazariyat ve tarihinin dahi yer almad??? bu messesenin Trk msiksi kltrne hizmet edece?ini ve memlekette msik terbiyesinin arzu edildi?i ?ekilde ?slah edilece?ine emniyetim yoktur" diyerek konu?mas?n? bitirir. ?nk?laplar?n Trk msiksi zerindeki etkisi bu kafa kar???kl??? nedeniyle pekte olumlu olmam??. ?stenilen ve hedeflenen amaca ula??lamam??t?r. Bu konuda baz? belgeler bize durumu ortaya koymaktad?r. Bu belgelerden birisi Adnan Saygunun halkevlerindeki msik faaliyetleri hakk?nda yazd??? rapordur. Raporun farkl? blmlerinde sentez fikrini destekler tarzda ?eyler yaz?l?d?r. Trk msiksinin d??lanmas?n?n yanl??lar? ortaya konulduktan sonra bu sorunun zmn anlatan bilgiler de verilmekte. ?nk?laplarla ne Bat?l? ne tam Do?ulu bir msik ortaya ?kmam??, yap?lan sentez sonucunda zgn bir msik de do?mam??t?r. 1940'lardan sonra ise, kozmopolit kltr politikas? mill kltr alabildi?ince tahrip etmi?, bu tahribat, 1950'den sonraki dnemde de devam etmi?tir.