Devletin faydas?n?n ve neminin a?klanmas? olduka nemlidir. nk insanlar?n bir k?sm? cahil, bir k?sm? gafil, bir k?sm? ak?ll? ve bir k?sm? ise ak?ls?zd?r. Ak?ll? olanlar?n da o?u nefsinin pe?ine tak?lm??t?r. Bu nedenle insanlar?n byk blm devletin nemi ve faydas? hakk?nda bilgi sahibi de?illerdir. Bu yzden bindi?i dal? kesti?inde ilk nce kendisinin d?ece?ini d?nemeyen ahmaklar gibi nefislerini tatmin iin devlete zarar ve ziyan vermekten sak?nmazlar. Ak?l sahibi olup nefsine galip gelenler devletin nemini bildikleri iin ona zarar? dokunacak her ?eyden sak?n?r ve sak?nd?r?rlar.
Devletin nemini bilmek iin ncelikle dinin de?erini bilmek gerekir. Yce Allah, Kuran-? Keriminde ?nkr edenler ve kfir olarak lenler, yeryz dolusu alt?n? fidye verseler bile onlardan kabul edilmeyecektir diye buyurmu?tur. Yani inkr edenler, Allah?n gnderdi?i dini kabul etmeyenler ve kfrde ?srar edenler k?yamet gnnde kendilerini kurtarmak iin dnya dolusu alt?n? fidye verseler bile cehennem azab?ndan kurtulamazlar. Demek ki dinin, mutlulu?un anahtar?d?r, hibir ?ey ona denk olamaz. Dinin olmad??? yerde, dnya dolusu mcevhere sahip olmak hibir anlam ifade etmez.
Dinin de?erinin anla??lmas?, devletin nemini ve faydas?n? d?nmeyi sa?lar. Bir insan ne kadar fakir olsa, zorluk ve s?k?nt? ierisinde olsa da can?n? ve ?rz?n? hibir ?eye de?i?mez. Hatta eskiler Mminin ?rz? kan? gibidir diyerek ?rz?n candan farks?z hatta candan bile de?erli oldu?unu bildirmi?lerdir. Bir mmin gznn nnde ailesinden birinin utan verici bir harekete maruz kalmas? ile can? aras?nda seim yapmak zorunda kalsa, ldrlmeyi tercih eder. ?nsanlar iin sahip olduklar? mal varl???n?n da o kadar de?eri vard?r ki, elinden al?nmak istense raz? olmaz, sava?makla mal?n? vermek aras?nda kalsa sava?may? tercih eder.
?nsan iin ok de?erli olan dinin, can?n, ?rz?n ve mal?n garantisi devletin varl??? ve nizam? ile mmkn olur. Bu nedenle akl? ba??nda olanlar iin devlet insan?n gz bebe?inden bile de?erlidir. nk grme yetene?i olmayanlar bile devlet sayesinde dinlerini, canlar?n?, ?rzlar?n? ve mallar?n? koruyabilirler. Allah gz bebe?imizden bile daha de?erli olan yce devletimizi her trl beladan korusun.
Devlet zay?f d?er, nizam ve intizam bozulursa byk bal?klar?n kk olanlar? yuttu?u gibi insanlar?n glleri zay?flar?n?n canlar?na, ?rzlar?na, dinlerine ve mallar?na musallat olur. ?nsanlar aras?nda kavga eksik olmayaca??ndan dzen bozulur ve kimsenin can?, mal?, ?rz? ve dini gvence alt?nda olmaz.
Devletin nemi a?kland???na gre ikinci olarak dzen ve intizam?n nas?l sa?lanaca?? zerinde durmam?z gerekir. Baz? bilginlerden aktar?l?r ki, devleti ayakta tutan on direk vard?r.
1. Gl ordu
2. Kalelerin sa?lamla?t?r?lmas?
3. Gvenli?in tesisi
4. Kanun hkmlerinin uygulanmas?
5. Makamlar?n liyakate gre da??t?lmas?
6. Adil valilerin ve hkimlerin atanmas?
7. Devlet hazinesinden maa? alanlar?n maa?lar?n?n dzenli olarak denmesi
8. Hazinenin gvenilir kimselere teslim edilmesi
9. Her s?n?ftan halk?n s?k?nt?lar?ndan haberdar olunmas? ve onlar?n haklar?n?n korunmas?
10. ?stihbari faaliyetlere nem verilmesi
Tarih boyunca birok devlet ve imparatorluk ykselip d?m?tr. Bu ykseli?lerin ve d??lerin nedenleri, tarih kitaplar?nda yaz?lm??t?r. Bir devletin y?k?lmas?na sebep olan etkenleri bilmek nemlidir. Bu nedenler ok fazla olsa da en nemli on tanesi ?unlard?r:
1. Halk?n haklar?na sayg? gstermeyen ve onlar? ezen yneticiler
2. Grevlerini yapmayan ve lkenin sorunlar?na zm retmeyen idareciler
3. Halk?n byk bir k?sm?n?n yoksul olmas?
4. Hat?r gnl ili?kileri do?rultusunda devlet kademelerine yap?lan tayinler
5. Devlet s?rlar?n? satan ve halk? yan?ltan idareciler
6. Yetki verilen kimselerin denetlenmemesi
7. Kararlar al?n?rken isti?are edilmemesi, bilgi sahibi kimselere de?er verilmemesi
8. Halk?n durumundan habersiz olunmas?
9. Halk?n zerine dayanabilece?inden fazla vergi yklenmesi
10. ?darecilerin f?rsatlar? kendi ?karlar? iin de?erlendirmesi
Devlet kademelerine yap?lacak atamalarda liyakatin gzetilmesi olduka nemlidir. Zira yce Allah Kuran-? Keriminde Allah size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi emreder diye buyurmaktad?r. Hz. Muhammedin de bu ayete uygun olarak Yapt??? atamalarda liyakat gzetmeyen yneticiler Allaha, elisine ve tm Mslmanlara ihanet olmu? olur dedikleri rivayet edilmektedir. Devletin bekas? iin liyakatin gzetilmesi olduka nemlidir ve bu konuda asla ihmal gsterilmemelidir. Zira memuriyetlere ehil, salih, dindar ve adil kimseler hkim olursa memleket mamur olur, din d?manlar? zelil olur. Aksi durumda ise memleketin harap, din d?manlar?n?n galip olmas? ka?n?lmazd?r.
Devlet iin en byk tehdit agzl kimselerin idareci olarak atanmalar?d?r. Zalimleri hkim yapmak, kap?s?na kuduz kpek ba?layan ki?inin durumuna benzer. Kuduz kpe?in ?s?rd??? ki?ilere gelen zarar?n sebebi kpe?i kap?s?na ba?layand?r. Tarih kitaplar?nda bu durumu a?klayan gzel bir hikye yer almaktad?r. Hikyeye gre:
Bir zamanlar Behram-? Gr ad?nda bir padi?ah avlanmak iin vezirlerinden biriyle askerlerinden ayr?larak bir kyn nne varm??. Padi?ah, o anda bir kaz grm? ve elindeki ?ahini kaza salm??. Kaz ve kaderden olsa gerek ?ahin kaza ula?amam?? ve geri dnm?. Kydeki ocuklar o ki?inin padi?ah oldu?unu bilmeyerek hey hey diye ba??rm??lar. Padi?ah bu duruma ok sinirlenmi? ve vezire emretmi?: "Bu kyn halk?n? katlettikten sonra ky harap edin!" Ak?ll? vezir padi?aha nasihat etmi?: "Padi?ah?m, e?er bu kyn harap olmas? sizin iste?iniz ise bu kadar byk bir zulme ve kt bir n kazanmaya gerek yok. Ben kolayca hallederim." Padi?ah vezirin fikrini be?enmi?. Bundan sonra vezir ara?t?rma yaparak o kyde en fs?k, chil ve yaramaz ki?inin kim oldu?unu ara?t?rm?? ve onu huzuruna getirip ikramda bulunmu?. Daha sonra bir miktar alt?n ba???layarak kyn idaresini ona b?rakm??. O yaramaz adam da "Vezir bana ikram etti" diye kibir ve gururla her trl f?ska ve fucura ba?lam??. Sarho?luk halinde kiminin kar?s?na, kiminin o?luna, kiminin mal?na el uzatm??. Di?er yaramazlar da ona uymu?lar. Ky zulm ve fesatla dolmu? ve ok kan dklm?. Sonunda ky halk? sabredemeyip kam??lar, ky harap olmu?. Ak?ll? vezir padi?ah? o kye gtrerek ve kyn harap oldu?unu gstermi?. Padi?ah yapt???na pi?man olup "Bu ky tekrar mamur etmek mmkn mdr?" diye sormu?. Ak?l sahibi veziri "Evet mmkndr. Buyurursan?z tekrar mamur edelim" diye cevap verince ve padi?ah da "Mamur et, grelim nas?l yap?yorsun" demi?. Bunun zerine ak?l sahibi vezir ara?t?rma yaparak o kyden da??lan insanlar?n en slih, lim ve mtedeyyin olanlar? kimlerdir diye haber alm?? ve onlar? getirip ikrada bulunmu?. Bir miktar alt?n ba???layarak o kyn hakimli?ini lnceye dek ona vermi?. O slih, lim ve mtedeyyin ki?i de "Vezir bana ikram etti" diyerek gayret edip da??lan ky halk?n? geri a??rm??, fakirlerine mal ile yard?m etmi?, zenginlerinin mal?n? ve mlkn korumu?, adaleti sa?lam??. K?sa srede ky eskisinden de daha gzel ve mamur olmu?. Daha sonra vezir padi?ah? tekrar kye gtrerek ve mamur oldu?unu gstermi?. Padi?ah bu durumu grp anlam?? ki fs?k, chil ve yaramaz olanlara makam verip memleket atamak ile memleket harap olurmu?. Slih, lim ve mtedeyyin olanlara makam verip memleket atamak ve lnceye dek grevden almamak ile memleket mamur olurmu?. Bundan sonra devlet ve saltanat i?lerinde slih, lim ve mtedeyyin olanlar? istihdam edip fs?k, chil ve yaramaz olanlar? istihdam etmemesiyle k?sa srede memleketi daha da mamur etmi?.
Bir idarecide ?u drt zelli?in bulunmas?na dikkat edilmelidir:
Birincisi kendini kontrol edebilmesi olduka nemlidir. Yani, duygular?n? ve davran??lar?n? dizginleyebilmeli, sakin ve dengeli olmal?d?r.
?kinci olarak, yetkin olmal?d?r. Yani kendisine verilen grevi lay?k?yla yerine getirmeli, zm retebilmelidir.
nc olarak, drst olmal?d?r. Yani yalan sylememeli, nk yalan btn ktlklerin tohumudur.
Drdnc olarak, gvenilir olmal?d?r. Yani kendisine emanet edilen grevi ktye kullanmamal?, ihanet etmemelidir.
Bu drt zelli?i ta??mayan kimselerin idareci olarak tayin edilmeleri sak?ncal?d?r. Ayr?ca idareci olarak tayin edilen kimseler halk?n can?n?, mal?n?, namusunu korumak ve onlara huzurlu bir ya?am sa?lamak iin zorluk ekmeye haz?r olmal?d?rlar. Kendi ?karlar? iin zenginlik, g, ?hret pe?inde ko?mak iin de?il, halk?n hizmetkar? olmak iin bu grevi stlenmelidirler.
Baz? padi?ahlara, tahtlar?n? kaybettikten sonra Sizi taht?n?zdan eden ne oldu? diye sorulmu?. Onlar da ?u cevab? vermi?ler: nemli devlet i?lerini kendimiz takip etmek yerine lkse, e?lenceye ve keyfe dald?k. Devletimizi ynetmekle grevlendirdi?imiz vezirlerimiz, kendi ?karlar?n? d?nerek devlet i?lerini bozdu. Memurlar?m?z halka zulmederek onlar?n nefretini kazand?. Halktan toplanan vergileri art?rd?ka halk?m?z?n gc tkendi ve hazinemiz bo?ald?. Klelerimizin haklar?n? vermedi?imiz iin bize hizmet etmekten vazgetiler. D?manlar?m?z bize sald?rd???nda ise yeterli askerimiz ve sava? malzemelerimiz olmad?. Ancak en byk sorunumuz, devlet i?lerindeki bozulmalardan haberdar olmamam?z oldu.