�nl� Alman varolu?�u filozofu Karl Jaspers, felsefe i�in �yolda olmak� demi?tir. Bu s�z, her konuyu enine boyuna irdelemek, yeni problemler pe?inden ko?mak, bir sonuca ula??lsa bile bir ba?kas?nca yeniden de?erlendirilerek ba?ka t�rl� sonu�lara ula?maya �al??mak, i�inde ya?an?lan d�nyaya bir anlam y�kleme gayreti i�inde olmak demektir. T�rk ?iirinin usta seslerinden biri olan Erzurumlu Emrah da bu gayenin pe?indedir.
Devre �?kt?k devrin ahvalin peri?an anlad?k
Devr-i ahir oldu?un fehm eyleyip kan a?lad?k

�e?m-i ibretle nazar k?ld?k zaman?n haline
Kimsenin halince devr etmez bu devran anlad?k

Her insan sonsuzlu?u arzulayarak ya?ar. Emrah�?n arzusu da budur ama ya?ad??? devirde g�rd�?� edindi?i tecr�beler, art?k d�nyan?n sonuna yakla??ld???n? anlamas?na neden olmu?tur ve bundan dolay? da �zg�n oldu?unu belirtmektedir. Emrah, ya?ad??? zamana ders al?nacak bir yer olarak bakmakta, evrenin nas?l ve ni�in yarat?ld???n? anlama?a �al??maktad?r, ama d�nyay? kuran �yle bir kurmu?tur ki zaman, insan?n g�nl�ne g�re de?il, Yarat?c?n?n iste?ine g�re d�nmektedir. Dolay?s?yla da buna boyun e?mekten ba?ka yapacak bir ?ey olmad???n? anlam??t?r.
B�yle olmas?na ra?men, i�inde ya?ad??? hayat? sorgulamaktan da edememektedir. ��nk� evreni yaratan, bize �e?itli alg?lama ve anlama vas?talar?n? bo?una vermemi?tir. Bu nedenle Kur�an-? Kerim�de evrene ve bu evrende bulunan varl?klara inceleyici, ele?tirici ve sorgulay?c? g�zlerle bakmam?z istenmektedir. Nitekim felsefe de bir soru sorma ve sorgulama sanat?d?r. �nl� Yunan filozofu Sokrates, �sorgulanmam?? hayat? ya?anm?? saymam� diyerek hayat? anlaml? hale getirebilmek i�in sorgulamam?z gerekti?ini ifade etmektedir. Erzurumlu Emrah da bir ?iirinde sevgilisiyle sanal s�yle?ide bulunmakta, kendisini sevgilinin yerine koyarak bir sorgulama yapmaktad?r. Asl?nda ?iirde konu?an Emrah�t?r, ama konu?turdu?u, yerine ge�ti?i sevgilidir.

�Uykudan uyanm?? g�zleri bir ho? / Dedim serho? musan? S�yledi yok yok
Ak elleri bo?um bo?um k?nal? / Dedim yar bayram m?? S�yledi yok yok

Dedim Erzurum ne? Dedi ilimdir / Dedim gider misen? Dedi yolumdur
Dedim Emrah nendir? Dedi kulumdur / Dedim satar m?san? S�yledi yok yok.�

Benzer durumu bir ba?ka ?iirinde g�rmek m�mk�nd�r.

Dedim dilber didelerin kan olmu? / Dedi �ok a?lad?m sel yaras?d?r
Dedim dilber beyaz gerdan h�n olmu? / Dedi z�lf�m d�kt�m tel yaras?d?r

Dedim dilber Emrah akl?n? ald?n / Dedi sevdi?ine pi?man m? oldun
Dedim dilber ni�in sarar?p soldun / Dedi hep �ekti?im dil yaras?d?r

Bu dizelerden, Emrah�?n bir taraftan kendini, bir taraftan da muhatab?n? tan?ma gayreti i�inde bulundu?u anla??lmaktad?r. ?nsan?n �ncelikle kendini bilip tan?mas?, onun olgunla?mas?nda ve insan-? k�mil olmas?nda �nemli a?amalardand?r. Kendini tan?yan insan, daha y�ce varl?klar? tan?maya ilk ad?m? da atm?? olur. Nitekim Sokrates, felsefesinin temeline �kendini bil!� d�sturunu yerle?tirmi?, tasavvufi ekollerimizden bir k?sm?n?n kendisinden ilham ald?klar? Hz. Ali de �kendini bilen Rabbini bilir!� ifadesiyle kendini bilmenin Y�ce Varl??? bilmeye g�t�rece?ini ifade etmi?tir. Yunus Emre, ilahi formundaki bir ?iirinde �Beni sorma bana ben, ben de?ilem / Bir ben vard?r bende, benden i�eru� diyerek bu hakikate i?aret etmektedir.
Ancak bu kendini bilme, zorlu bir s�re�tir. Bu zorlu s�re�te insan bazen kendinden ge�ip da?lara �?kar, bazen y�r�?n elinden tutup ba?larda dola??r, hatta dillere bile d�?ebilir. Erzurumlu Emrah bunu

�Tutam y�r elinden tutam / �?kam da?lara da?lara
Olam bir yareli b�lb�l / ?nem ba?lara ba?lara

Birin bilir birin bilmez / Bu d�nya kimseye kalmaz
Y�r ad?n? desem olmaz / D�?er dillere dillere

Emrah der ki bu �n�md�r / Ar?a �?kan t�t�n�md�r
Y�re gidecek g�n�md�r / D�?em dillere dillere�

dizeleriyle anlatmaktad?r. M?sralarda ge�en y�r�in, tensel anlamda sevgili oldu?unu s�yleyebilece?imiz gibi, tinsel anlamda manevi sevgili yani Hakk olmas? da kuvvetle muhtemeldir. ??te Emrah, kendini tan?d?k�a kendi varl???ndan uzakla??p Tanr?�n?n varl???na do?ru gidece?ini bu m?sralarda ifade etmektedir.
?nsan?n kendi varl???ndan hareketle Tanr?�n?n varl???na do?ru gitmesi, felsefede �ok�a i?lenen konulardan biridir. ��nk� insan hem dini anlay??ta hem de felsefi anlay??ta d�nyaya gelmeden �nce manevi bir �lemde ruhsal bir hayat ya?am??t?r. Bunu, �nl� Yunan filozofu Platon�un ideler nazariyesinde, di?er dinlerin ve mitolojilerin yarat?l?? teorilerinde g�rd�?�m�z gibi, dinimizin temel kayna?? olan Kuran�da da insan?n ilk yarat?l???n?n cennette oldu?u bildirilmekte ve biz de �yle oldu?una inanmaktay?z.

T�rk�lerimizde en �ok i?lenen felsefi konulardan biri a?kt?r. A?k, bir duygudur ama a?k?n felsefi bir y�n� de vard?r. Her ?eyden �nce evrenin yarat?c?s? k�inat? a?kla yaratm?? ve yaratt??? her varl??a da bu a?ktan katm??t?r. Dolay?s?yla da evrende meydana gelen her ?eyde a?ktan bir pay vard?r. Buna g�re a?k, ezeli bir varl?kt?r, Tanr?�yla beraber vard?r. Bir ba?ka deyi?le a?k?n kayna??, Tanr?�d?r. Bu a?k, Tanr?�dan insana inmi?, insanda tensel a?k ?eklinde g�r�nm�?t�r.
Emrah�?n ?iirleri adeta esteti?in co?tu?u kaynaklard?r. Sevgilisinin g�zlerine methiye yazan Emrah, bir �ift g�z�n ve onlar?n bak???n?n d�nyaya bedel oldu?unu, bu g�zlerin aramakla bulunamayaca??n?

�Nas?l methedeyim sevdi?im seni / ?stanbul Bursa�y? de?er g�zlerin
Ararsam bulunmaz ruh-i Revan�? / ?zmir�i Konya�y? de?er g�zlerin

H�sn�ne yak???r Yusuf ni?an? / Seni sevenlerin artar efk�r?
Kars�? Ardahan�? Erzurum Van�? / Delhi Buhara�y? de?er g�zlerin

Ben seni severim ezel ezeli / Bana cefa etme d�nya g�zeli
Ba?dad�? Basra�y? Acem ?iran�? / B�sb�t�n d�nyay? de?er g�zlerin�

m?sralar?yla ifade etmektedir. Sevgilinin g�zleri o kadar g�zeldir ki d�nyan?n b�t�n memleketlerini dola?sa onlar?n benzerini bulamayaca??n? bilen Emrah�?n tek iste?i, sevgilinin o yak?c? ve kalbe i?leyen bak??lar?n? ondan esirgememesidir.
A?kta sevgilinin en �nemli niteli?i g�zelli?idir. G�zellik, esteti?in de temel konusudur. T�rk�lerimizin b�y�k bir b�l�m�nde de g�zel ve g�zellik anlat?l?r. G�zellik, tamamen �znel, yani s�bjektiftir. Yani g�zelli?in bir genel �l��s� bulunmamaktad?r. Tek �l��, g�nle girebilmektir. Bilindi?i gibi Leyla ile Mecnun�un a?k? dillere destand?r. Ama Leyla, ba?kalar?n?n g�z�ne pek de g�zel g�r�nmemektedir. Bunu Mecnun�a da s�ylediklerinde �siz onu bir de benim g�z�mle g�r�n!� demi?tir. �yleyse g�zelli?in, herkes taraf?ndan kabul edilmi? objektif bir �l��s� yoktur; aksine herkesin kendine g�re, yani s�bjektif bir g�zellik kriteri vard?r.

S�z�n� etti?imiz g�zellik, tamamen tensel a?ka y�neliktir. E?er bu maddi nitelikli a?ka cevap al?namaz ve a?k tek y�nl� olarak devam ederse bu kez a?k?n y�n� Platonik a?ka d�ner. Kavu?amayan sevgililerden biri ya da her ikisi birden sonsuz a?ka y�nelerek ilahi a?k i�inde yok olmay? g�ze al?rlar. Yani Tanr?�da ba?layan a?k, sonu�ta tekrar Tanr?�ya d�nm�? olur ki edebiyat?m?zda g�r�len bu tarz a?ka tasavvuf� a?k ad? verilmektedir. Emrah bunu ?u m�stezad?nda dile getirmektedir:
�A?k-? ezel�, �??ka ilham-? H�d�d?r / Bir ne?ve n�m�d?r
Tahk�k g�n�l ?ehrine p�r n�r-u ziy�d?r / Minh�c-? H�d�d?r

Her kimdeki var lezzet-i a?k?n cevelan? / Eyler deveran?
�n?n o sema�? dil-i u??aka cilad?r / Hem ruha g?dad?r

Vaiz bana vasfeyleme cennet ile h�ru (h�r�) / Bilmem o huzuru
�??k olan?n a?k ile matlubu r?zad?r / Bakisi hevad?r

H�ce beni men etme c�nuniyet-i a?ktan / Ver dersim o me?kten
Bu cezbe-i a?k �??ka bir �zge edad?r / Bilsen ne safad?r

Zahid beni ta�n eyleme kim mescide gelmez / Rah-? Hakk�? bilmez
Ben mu�tefikim ku?e-i meyhane banad?r / Mescid de sanad?r

Bir dil ki bilir a?k-? hakikat haberinden / S�yler eserinden
Elbette o dil beyt-i nazarg�h-? Hud�d?r / K�l ehli c�dad?r

Emrah g�her izhar edip ehl-i h�ner ister / Yani d�rer ister
H�k- der-i cananede ger�i fukarad?r / Amma ?uarad?r�

Emrah�a g�re a?k, ezelde Tanr?�n?n bir ilham? olarak �???a verilmi? ve bu a?k insana bir ne?e kayna?? olmu?tur. Ancak Emrah, insana ne?�e veren a?k?n, be?er� olan a?k olmad???n? belirtir; ona g�re ger�ek a?k, g�n�l ?ehri olan kalbe bir ???k ve nur olarak akm??t?r ki bu da Hakk�?n yolunu g�stermek, tekrar ona d�nd�rmek i�in g�nderilmi? bir ???kt?r. Kim a?k?n lezzetini bulmak i�in bu yolda dola?may?, gezinti yapmay? tercih ederse g�klere y�kselmeyi ifade eden sema�a m�racaat eder. Sem�, g�n�llere hem cilad?r hem de ruhlar?na g?dad?r.

Di?er m?sralarda da bu ger�ek a?k? anlatan Erzurumlu Emrah, son beyitte insanlar?n bunu anlamalar? i�in anlay?? sahibi olmalar?n? isteyip kendisinin tan?tt??? bu cevheri ke?fetmeleri i�in h�ner sahibi olmalar? gerekti?ini hat?rlat?r. Nihayetinde Emrah kendisine d�n�p, bu makamlar? anlamada fukara oldu?unu lakin ?air olarak di?er insanlara g�re bir basamak daha ileride bulundu?unu da s�ylemeden ge�emez.
Sonu� olarak Erzurumlu Emrah�?n ?iirlerinde hikem� bir derinlik vard?r ve bu derinli?i anlayabilmek i�in de hikmet ehli olmak gerekmektedir. Bu k?sa yaz?yla vurgulad???m?z husus, felsefenin yaln?zca felsefe ad?na yaz?lm?? eserlerde de?il, ?iirlerde de aranmas? gerekti?idir.