?stanbul ve Ankara gibi byk ?ehirlerde sanatlar?n? icra eden ve daha ok Bat?l? tarzda al??an nl isimlerin Erzurum halk?yla bulu?ma noktas?, Erzurum Halkevi olmu?tur. Bu durum sadece resim ve gzel sanatlarla ilgili olmay?p, tiyatro ve opera gibi sanat faaliyetleri iin de geerlidir. rne?in, Ankara Devlet Tiyatrosu, 22 ki?ilik kadrosu, zengin dekorlar? ve tarihi kostmleriyle temsiller vermek zere Erzurum'a gelmi? ve Halkevinde Kk ?ehir, Kahvehane, Anton Usta gibi temsiller verilmi?tir. Vahi z Opereti ise 20 ki?ilik heyetiyle Halkevi salonunda temsiller vermek zere 25 Ekim 1950'de Erzurumda bulunmu?tur.
Halkevi ?ubeleri iinde en fazla yesi olan ?ube Temsil ?ubesi'dir. Bu durum, bahsedilen dnemde, Erzurum'daki tiyatro ve benzer sanat faaliyetlerinin ne kadar canl? oldu?unu gstermektedir. Temsil ?ubesi taraf?ndan 1945 y?l? iinde, 10'u seyahatlerde olmak zere 45 piyes icra edilmi?tir. Bu ?ube al??anlar? Genel Sekreterli?in emriyle 16 Nisan 1945'ten itibaren Halkevi sahnesinde 24 temsil veren Sadi Tek Grubu'nun temsillerine kat?larak yard?m etmi?tir. Ayr?ca bu temsillerin yneticisi olan Sadi Tek taraf?ndan Tiyatro Durumumuz isimli bir konferans verilmi?tir. Ayn? ?ekilde 27 Haziran 1945'ten itibaren 13 gn temsil veren At?f Kaptan'?n temsillerine katk?da bulunulmu?tur. Halkevi amatr sanat?lar? taraf?ndan 7 Karagz ve 15 kukla gsterisi dzenlemi?tir. Ayr?ca askerlik, kltr ve kayakla ilgili 27 film halka gsterilmi?tir. 1945 y?l? itibariyle Erzurum Halkevi, btn bu faaliyetleri sonucu, Trkiye'deki Halkevleri aras?nda en iyi temsil al??malar? yapanlar aras?nda yer alm??t?r.
Devlet tiyatrosu d???nda al??an gruplar iinde, gerek kad?n kadrosunun geni?li?i ve gerekse uzun y?llar sahne i?nemi? bilgili ve grgl elemanlar?n oklu?u bak?m?ndan en de?erli bir sanat te?ekkl olan Sad Tek Tiyatrosundan ve bunlar?n evimizdeki yirmiden fazla sren temsillerinden sonra, Erzurum Halkevi, sahnesini, candan kayna?t??? karde? A?r? Halkevinin sevgili misafirlerine verdi.
ki gece st ste, sahnede bir k?ymet bir istidat olduklar?n? beraberce ve gereke hayk?ran bu genler, muvaffakiyetle konu?turduklar? eserlerde, bizlere yaln?z beklenilmeyen bir ba?ar? gstermekle kalmad?lar, yurt topra??nda sakl? ve gizli nice cevherler oldu?unu da bilfiil ispat ettiler Bununla beraber tarihin Trk Ak?nlar?na benzettikleri Ak?n destan?nda bilhassa gze arpan ?stemihan rolndeki ?retmen ?hsanla, Vedat Urfinin bilen ve duyan bir yak?nl?kla yazd??? bir ile hilesi olan Beyaz Bayku? da, nceden sahnemizde al??m?? Hatice Vicdan, cidden gz alan bir k?ymet ve kudret olduklar?n?, hayk?rarak gsterdiler.
Ak?n?n grleyen kahraman sesi ve Bayku?un tyler rperten mthi? ??l??? kar??s?nda pek yavan ve z?rte kalan Z?rtler yerine, daha manal? ve ekici bir komedi semi? olsalard?, kendilerini bo?a harcam?? olmaktan kurtar?rlard?. Sonu itibariyle genel ve zel bak?mdan ?u samimi duyguyu ta??maktay?z. Erzurum'un edib ve mtefekkir ocu?u, pek de?erli, faz?l dostum S?tk? Dursuno?lu'nun Int-?Hakk kabilinden ok hakl? ve yrekten syledikleri gibi; Biz, ne yaz?k ki yaln?z yerin alt?ndaki i?lenmemi? madenleri de?il stndeki de?erleri de bilmiyoruz. (Cemalettin SERVER)
C. H. P, genel sekreterli?inin emri ve tensipleri zerine Halkevimizde de temsil vermek zere 4-4-1945 de Erzuruma gelmi? bulunan Sadi Tek ve arkada?lar? taraf?ndan halka, ?rencilere ve askerlere olmak zere yirmi piyes temsil edilmi?tir.
Bu temsillere yine genel sekreterli?in i?aretleri zerine temsil kolumuz mensuplar?ndan da i?tirak edenler olmu? ve Sadi Tek'in arkada?lar?ndan Vedat Karaokcu taraf?ndan temsil kolu yelerine iki defa makyaj sanat? zerine tatbikat ile birlikte malumat ve izahat verildi?i gibi, Sadi Tek taraf?ndan da (Tiyatro durumumuz) hakk?nda halka bir konferans verilmi?tir.
Temsil kolumuz iin gerek makyaj ve gerek sahne tertibi ve dekor tanzimi itibari ile faydal? olduklar?n? burada kaydetmek lzumunu hissetti?imiz Sadi Tek ve arkada?lar?, Erzurum halk?na da yirmi gn ne?e da??tm?? ve Gaziantepe hareket etmi?lerdir.
Yetmi? y?ll?k Cumhuriyet dnemini hi ?ncelememi?, ara?t?rma ve soru?turmaya dahi lzum hissetmemi? bu ?nsanlar Erzurum'a iftira ediyorlar bhtan yklyorlar. Bugnk Halk E?itim salonunun perdeleri dile gelse de konu?sa Kimler geldi geti bu salondan, kimler seyretti bu tiyatrolar?, 1945li y?llar? hat?rl?yorum. O y?llar Trkiye'de Sadi Tek Tiyatrosu diye bir zel tiyatro vard?. Her y?l Erzurum'a gelir en az drt be? tiyatro oyununu bu salonda sahnelerdi. Sadi Tek Tiyatrosu'nun Erzurum'da kal??? en az on be? gn srerdi. Bu oyun drt be? gn st ste oynan?rd?.
Erzurum'un ileri gelen simalar? aras?nda yer alm??t?r. Dursuno?lu'nun ba?kanl??? zaman?nda ya?anan btn olumsuzluklara ra?men, kendisinin Halkevi al??malar?na ve ?ehir kltrnn geli?imine nemli katk?lar? olmu?tur.
Erzurum K?z?lay Ba?kan? Mithat Turgutcan, 1940larda Erzurum Halkevinde matbaas? olan ve tiyatro kolunda bulunmu? Erzurumun yeti?tirdi?i de?erli bir kltr adam?d?r. Halkevinin en canl? dnemlerini bilen Turgutcan hat?rlad?klar?n? bizimle payla??yor.
Turgutcan: Murat Uraz Halkevinin ilk mdryd Erzurum Lisesi mdrl? de yapt?. Mfetti? Umumiyede Milli E?itim Daire Ba?kan?yd? ok de?erli bir insand? bilgili yetenekli biriydi. 1933 y?l?nda ilk halkevinin a?l???n? hat?rl?yorum. 3839 y?llar?nda da temsil kolundayd?m. Kro?lunu sahneye koymu?tuk. yle tatl? gnlerdi ki Orada toplan?rd?k, Salim Bey, Tevfik Bey, Sadi Akatay vard? ok gzel gnlerimiz geti Ekmek peynir al?rd?k gece yar?lar?na kadar al???nca oturur yerdik Hem e?lenirdik hem de oyunlara al???rd?k.
Tecrbeli bir e?itimci olan S?tk? Dursuno?lu, sadece Erzurum'da grev yapan ?retmenlerden de?il, ortaya ?kan birtak?m f?rsatlardan da Halkevi ad?na yararlanma yoluna gitmi?tir. rne?in; askerli?i nedeniyle Erzurum'da bulunan ve ?ehrin kltr ve sanat tarihiyle ilgilenerek nemli tespitler yapan Cemalettin Server Revnako?lu'na yaz?lar yazd?rmak ve konferanslar verdirmek suretiyle kendisinden faydalanm??t?r.
1940l? y?llarda hemen hemen her oyunda oynam?? ve zellikle de Erzurumlunun neredeyse mar? haline gelen Baradl? ?iirin yazar? Sadi Akatay?n, Halkevi denildi?inde hemen hemen herkesin dilinden d?rmedi?i hikyesi olduka ilgintir.
Halk evleri o y?llarda ink?lba kan vermek iin co?mu? ta?ral?larla doludur. Balolar, danslar, cazlar, piyangolar, tiyatro gsterileri ve de ink?lap dada?? retiminin ilk mahslleri, Enis ?retmenler, Kemalettin Kamiler, Saadettin Akataylar.. nl bar ?iirinin yazar? Saadettin Akatay?n dada?l?k serveni, bir film olacak lde ?a??rt?c?d?r. Bu bahts?z dada?, ?ld?rarak can vermi?tir. ?ld?rmas? da yzlerce ki?inin gzleri nnde bir rol s?ras?nda olmu?tur. William Sheakespearin Othellosu sahneleniyor. Ba?rolde Sadettin Akatay, Destemona roln oynayan bayan, Avukat Re?at Budak?n han?m?. Oyunun finalinde Saadettin Akatay Destemonay? bo?arak ldrecek. Rol o kadar ba?ar? ile icra ediliyor ki btn salon alk??larla aya?? kalk?yor. Destemona ??l?klar at?yor ancak, lece?ine kalk?p kamaya ba?l?yor. Me?er Bar ?iirinin yazar? gerekten ?ld?rm??. Durum anla??l?nca adamca??z? m?ahede alt?na al?p hastaneye gtryorlar. K?sa bir sre sonra da Saadettin Akatay?n lm haberi geliyor.
Akatay, Erzurum Halkevi temsil ?ubesinin kuvvetli bir unsuru idi. Her temsil gecesinde halk, bu kolun bilhassa bir ka muvaffakiyetli unsuru aras?nda onu da mutlaka arard?. Ders saatlerinden ayr? geen zamanlar?nda, ba?? ne sarkarak iinde kurdu?u lemi seyre dala dala dola??rken dudaklar? k?p?rd?yorsa mutlaka, ya bir manzumu m?srala?t?rmakla veyahutta bir rol ezberlemekle me?gul oldu?una, hkmedilirdi. Has?l? bir ok taraflar?yla faydal? cemiyet unsurlar?ndan biri olan Sadiyi lm mr tarlas?ndan bir yabani ot gibi skp att?... Kadere ksknz
S?tk? DURSUNO?LU
1904 y?l?nda Erzurum'un A?kale ?lesi'nde do?an Sadettin Akatay, Cumhuriyet dnemimizin ilk ?retmenlerinden biriydi. Onun nfus kt?nde ad? "Sadettin" olarak yaz?l?d?r ama O, o?u kez "Sadi" ismini kullanm??, ?ehir halk? da onu "Muallim Sadi Bey" olarak tan?m??t?r. Sadettin Akatay iyi bir ozan oldu?u kadar, iyi bir tiyatro aktryd. 1940'l? y?llarda Erzurum Halkevi temsil kolu bir Darlbedayi idi. "Hisse-i-?ayia", "O Kad?n", "Othello", "Kro?lu", "Azarya", "?timat ?lam?", "Fermanl? Deli Hazretleri" O temsil kolunun oynad??? oyunlardan baz?lar?d?r. Bunlar?n hepsinde Sadettin Akatay n planda veya ba?roldeydi.
Bu gn tiyatrocu geinen baz? genlerimizin tiyatro oyunlar?na bakt?ka hep o gnleri an?msar, sonra 50 y?lda terakki yerine tedenniyi grnce zlr dururum. (Sebahattin BULUT)
Erzurumda tiyatroyu anlatan birka eserde Sadi Akatay?n mutlaka ad? geer. Zekiye omakl? da yukar?daki ifadelere benzer A?kale kitab?nda anlatt???na gre; Sadi Akatay Sheakespearin Othello oyununu sahneye koydu?u gece, sabaha kar?? delirmi?, evde herkese sald?r?p, k?r?p dkmeye ba?lay?nca, kom?ular? yard?m?yla hastaneye gtrlm?. O gece sabaha kar?? ?ld?ran Sadi Akatay Bak?rky Ak?l ve Ruh Hastal?klar? Hastanesine kald?r?lm??, orada yanl?? bir i?ne sonucu hayat?n? kaybetmi?tir.
Bu dnemde Halkevi Tiyatro Kolu'nun dekoratr olan ?hsan Co?kun At?lcan'?n mkemmel dekorlar? Vali Ha?im ??can'?n dikkatini ekmi? ve bu yetenekli genci Gzel Sanatlar Akademisi'ne veya Avrupa'ya gndermek iin zel idare btesine denek konulmu?tur. Fakat ??can'?n Antalya Valisi olmas? ve yerine gelen Burhanettin Teker'in bteyi bozmas? nedeniyle, bu yetenekli ismin tahsil imkn? elinden al?nm??t?r.
1946larda bu kadro yerini genlere b?rak?r. Kadronun en yetenekli elemanlar?ndan biri bu gn Profesr olan Necati ner'dir. Necati ner, ?nsan Sarraf?ndaki rol ile bir molla, grlmeye de?er bir sanat ?nar?d?r. ?nsan sarraf?n? devle?tiren bir oyuncudur.
Necati nerle Ankarada evinde yapt???m?z rportajda Halkevinde ilk tiyatro al??malar?na nas?l ba?lad???n? ?yle anlat?yor.
ner: Liseden sonra hemen niversiteye gidemedim Halkevine gittim. O dnemde Erzurum Halkevi faaliyet bak?m?ndan ?stanbuldan sonra ikinci byk halkeviydi. Rahmetli Murat Uraz Halkevinin mdryd. Onun sayesinde olmu?tur. Dokuz kol grev yapard?, ben tiyatro kolundayd?m. Temsiller yapard?k. Pazartesi Per?embe, O kad?n, Hisse-i ?ayia hat?rlad?klar?m
Necati ner o gnleri anlat?rken heyecan?n? ve zlemini gizleyemiyor. En ok Halk Gecelerinde tuluat yapt?klar?n? ve bunun da hem zor hem de ok e?lenceli oldu?unu ifade eden Necati ner szlerine ?yle devam ediyor.
ner: Sahneye girer metinsiz bir ?ekilde Allah ne verdiyse do?alama yapard?k. Seyirci t?kl?m t?kl?m doldururdu salonu On be? kuru?a boyac?lardan tutun da ?ra??na kadar, oluk ocuk kat?la kat?la glerlerdi. Hatta bir gn Cumhuriyet Caddesinden geerken bir boyac? beni grd. Halkevinin komedisi gidir diye arkamdan ba??rd?.
Necati ner Dil Tarih Co?rafya Fakltesi Felsefe Blmnden mezun olup, bu alanda ok nemli bir isim olmas?na ra?men tiyatro a?k?n? bak?n hangi szlerle ifade ediyor;
ner: Hala iimde ukdedir. Ben yetene?ime gveniyordum. nl bir oyuncu olabilirdim.
Necati ner son olarak Halkevlerinin kapat?lmas?ndan duydu?u znty ?yle ifade ediyor;
ner: O devirde halkevlerinde partizanl?k yoktu. Ke?ke kapatacaklar?na partiyle ili?kisi kesilseydi. Ayn? dzen devam ederdi.
Tiyatro kolunun ba??nda ??fer ?mek vard?. Pazartesi-Per?embe: Hisse-i ?aiya, Kavga Sonu gibi temsiller veren tiyatro kolunun di?er yeleri ise, Zehra Dikmen, ?retmen Mukime Han?m, ?retmen Raziye Han?m, ?retmen S?d?kta Han?m, ?retmen Server Bey, Necati mer, Aytekin Yakar, Sami elenk, Kemal Dlfer, Nevzat Kanto?lu, Fahri Gl, Kemal Ceylani gibi isimlerdi.
Bununla birlikte, 1940'lar?n ortalar?ndan itibaren, Erzurum Halkevi'nin zerinde kara bulutlar toplanmaya ba?lam??t?r. Bunun en nemli nedenlerinden birisi, ok partili hayata gei?le birlikte, ?ehir halk? aras?nda siyasi bir gerilim ya?anmas? ve kutupla?malar?n ortaya ?kmas?d?r. Bu durum Ankara'daki siyasi at??malar?n bir sonucu olarak, lke genelinde de benzer bir sre takip etmi?tir. Ayr?ca, 1950 seimleri ncesinde Erzurum Halkevi'ne devam eden genlerden baz?lar?n?n komnistlikle u?ra?t?klar? yolunda bas?nda ?kan haberler, ?ehirde byk bir zntye neden olmu?tur.
Erzurum Halkevi de ya?ad??? bu darbo?az? a?mak iin de?i?ik yntemler uygulamaya ba?lam??t?r. Bu uygulamalardan birisi, olduka byk olan Halkevi binas?n?n baz? k?s?mlar?n?n kiraya verilmesidir. Bir di?eri ise, hem ye ve ziyareti say?s? giderek azalan Halkevi'ne canl?l?k kazand?rmak hem de Halkevi giderlerini kar??lamak iin Halkevinde sinema gsterimlerine ba?lanmas?d?r. yle ki 1940'lar?n sonuna gelindi?inde Erzurum Halkevi neredeyle bir sinema salonu gibi faaliyet gstermektedir.
Erzurum Belediyesi Daimi Encmeninin 1949 y?l? ierisinde alm?? oldu?u kararlardan anla??ld??? zere sadece 1949 y?l?nda Erzurum Halkevinde sahne alan tiyatrolar ?unlard?r: Trk Sahne Sanatkrlar? Deme?i Do?u Grubu, Devlet Tiyatrosu Grubu, ?llzyon Cevdet Grubu, Kltr Temsil Heyeti, Toros Tiyatrosu, Sheyla Bedriye ve Arkada?lar? Tiyatrosu, Ra?it R?za Tiyatrosu.
Btn bu gruplar?n halka cretli gsteriler yapmalar?, yukar?da belirtilen ifadeyi desteklemektedir. Burada vurgulanmas? gereken ?ey, 1940'lann sonlar?nda Erzurum Halkevi'nin ?ehrin amatr ve yerli sanat?lar?ndan ziyade, ?ehir d???ndan gelen ve cretli gsterilerde bulunan gruplara ncelik tan?mas?d?r. Bu durumda, zellikle Murat Uraz dneminde Halkevi sahnesini dolduran ve kendilerini geli?tirme olana?? bulan yerel amatr sanat?lar, Halkevi'nin d??ar?dan gelen sanat? topluluklar?na a??rl?k vermesi nedeniyle, kendilerini yeti?tirme ve geli?tirme olana??ndan byk lde mahrum kalm??lard?r.
Yukar?da belirtilen bu yeni geli?melerden bir sre sonra, CHP'nin btn malvarl???na el konulmas?yla birlikte Erzurum Halkevi kapat?lm??t?r. 8 A?ustos 1951'de ?kar?lan 5830 say?l? kanunla Halkevlerinin kapat?lmas?na karar verilmi? ve 11 A?ustos 1951'de btn Halkevlerinde oldu?u gibi, bugn Halk E?itim Merkezi olarak kullan?lan binadaki Erzurum Halkevi'nin kap?s?na da kilit vurulmu?tur.
Caner: Ky Enstitlerinin, Halk Evlerinin kapanmas? at?l bat?l haline getirilmesi ok kt oldu. Atatrk byk bir deha, anla??l?r gibi de?il Harpten ?kan bir lkenin en nemli ordusunun e?itim ordusu oldu?unu sylemi?. Sanata verdi?i de?er ak?l almaz Atatrklk, Kemalizm ad?na y?llard?r yap?lan tart??malar?n hepsi palavra. Atatrk be? tane kripto b?rakm??, basit be? cmle Bu be? cmleyi uygula, gerisini merak etme sen demi? ?imdi bunlara bakal?m isterseniz Bu be? kriptodan birincisi; Ey genler Cumhuriyeti biz kurduk onu ya?atacak olan sizlersiniz Bir ?ey nas?l ya?at?l?r Geli?tirerek Oldu?u gibi de?il, de?i?tirerek de?il Geli?tirmek olumlu De?i?tirmek olumsuz bir ?eydir Havanda su dvmektir Ama geli?tirin farkl? bir ?ey ?kincisi; Trkiye Cumhuriyetinin temeli kltrdr Temele bunu oturtmu? ; sanat Sanats?z kalan bir milletin hayat damarlar?ndan biri kopmu? demektir... Adam ne yapaca??n?z? sylemi? asl?nda, bunu anlamak hi de zor de?il zlmesi zor ?ifreler de?il. Buna ba?l? olarak, Atatrkn bir anekdotunu aktaray?m Bir sohbet s?ras?nda, Atatrke diyorlar ki; Neden balkan sava??n? kaybettik pa?am Yce Atatrk yal?n ve anla??l?r biimde ?yle yan?t vermi? Balkan sava??n? kaybettik nk Bulgarlar?n operas? vard?
Halkevlerinin kapat?lmas?n? Erzurumlu olan eski ?mar ve Ula?t?rma Bakanlar?ndan Selahattin Babro?lu Kltr Yre Ya?am?m adl? kitab?nda ?yle ifade ediyor.
Halkevlerinin kapat?lmas? TBMM'de sert tart??malara neden oldu. 06 A?ustos 1951 gn TBMM saat 15'te Ba?kan vekillerinden Fikri Apayd?n (Kayseri milletvekili) ba?kanl???nda topland?. Ben sadece Cumhuriyet Halk Partisi Genel Ba?kan? ?smet ?nn'nn konu?mas?ndan bir paragraf? kitab?ma almakta yarar grdm. ?smet ?nn:"Kanun teklifinin Halkevlerini fiilen ilga etmesi memleketi yirmi seneden beri ona hizmet eden byk bir itimai kltr messesesinden mahrum k?lmaktad?r.