Lozan Konferans?na ?smet Pa?a ba?kanl???nda Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti temsilcileri ile, Britanya ?mparatorlu?u, Fransa Cumhuriyeti, ?talya Krall???, Japon ?mparatorlu?u, Yunanistan Krall???, Romanya Krall???, S?rp, H?rvat ve Sloven Krall??? temsilcileri kat?ld?lar. Galip taraf olan Trkiye konferansta yap?lan birok kesin uyar? ve tehdide boyun e?medi. Trkiye; Bo?azlar?n stats ve Musul Sorunu hari Osmanl? Devletinin ekonomik geli?mesine pranga olan Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas?n? sa?lad?. TBMM Hkmeti Sovyetler Birli?i ile imzalad??? Gmr, Moskova ve Kars Antla?malar? sonucu Do?u S?n?r?n? gven alt?na ald? ve Anadolu topraklar?nda ba??ms?z bir Ermenistan Devletine izin vermedi. Do?u Cephesindeki bu ba?ar?n?n rzgr?yla, TBMM Hkmeti Lozan Konferans?nda da ?tilaf Devletlerinin do?rudan ve ABDnin Lozana gnderdi?i gzlemci diplomat ve misyoner temsilcilerin dolayl? olarak bask? kurmalar?na ra?men, Do?u Anadoluyu iine alacak bir Ermenistan Devleti kurulmas?na f?rsat vermedi. Lozan Antla?mas?ndan iki hafta sonra 6 A?ustos 1923te ABD TBMM Hkmeti ile 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antla?mas?na benzer Dostluk ve Ticaret ile Sulular?n ?adesi Antla?mas? antla?malar?n? imzalad? ve gerekte Amerikan Hkmeti bu anla?malar? Lozanda ayr? olarak imzaland??? halde, gerek Lozan Antla?malar? imi? gibi Senatonun onay?na sundu.
Osmanl? Devleti ile Amerika aras?nda Diplomatik ?li?kilerin Kurulmas?
Osmanl? Devleti Amerikan?n ticari ili?kileri 1780lerde Yeni ?ngiltere adl? ticari gemi kaptanlar? ve tccarlar?n ?zmire gelmesiyle ba?lad?. 7 May?s 1830 tarihli Ticaret ve Seyr-i Sefain antla?mas?na kadar politika ve diplomasi nemsiz kald?. Amerikan Bykelili?i bu antla?mayla kuruldu ve 1831 y?l?nda ilk Maslahatgzar olarak David Porter atand?. Daha sonra Orta Eli olan Porter 1843 y?l?nda lene kadar ?stanbulda kald?. Trk Amerikan ili?kilerinde as?l geli?me Protestan Misyonerli?i Bordu ABCFMnin faaliyetlerine paralel geli?ti. 1830 Antla?mas?yla ile birlikte Amerikal?lar da aynen bat?l? lkeler gibi Kapitlasyonlardan ve Amerikan uyruklu ki?iler de masuniyet hakk?ndan yararlanmaya ba?lad?. Kapitlasyonlar Osmanl? Padi?ah? Sultan V.Re?at?n 8 Eyll 1914 tarihli iradesiyle tek tarafl? olarak kald?r?ld? 1 Ekim 1914 tarihinde ise btn Avrupal? lkeler ve Amerikaya art?k ayr?cal?klar?n kald?r?ld??? bildirildi ve bu karardan kapitlasyonlardan istifade eden lkeler byk tedirginlik duydular. Osmanl? Devleti her ne kadar Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas?na karar vermesine ra?men, hibir zaman bu karar? uygulayamad?. Amerikan?n Ermeni az?nl??? konusunda yanl? tutumu, 1917 y?l?nda ABDnin ?tilaf Devletleri yan?nda I.Dnya sava??na girmesi, Ba?kan Wilsonun Trkiyeye manda heyetleri gndermesi ve 6 A?ustos 1923 tarihli ikinci Lozan Antla?mas?n? onaylamamas? yznden tam 13 y?l ask?da kald? ve ancak 1927 y?l?nda diplomatik ili?kilerin yeniden kurulmas? iin bir olumlu ortam olu?turuldu.
Amerikada Lozan Antla?mas? Konusunda Geli?meler
ABDnin TBMM Hkmeti ile imzalad??? 6 A?ustos 1923 tarihli zel anla?ma lke iinde tart??maya a?ld?. Bu amala D?? Politika Cemiyetinde (Foreign Policy Association) 5 Nisan 1924 tarihinde bir toplant? dzenlendi. Toplant?n?n ana temas? Lozan Antla?mas? Onaylans?n m? ? idi. Toplant?ya James G. McDonald ba?kanl?k etti. Konu?mac? olarak Amerika Birle?ik Devletlerinin Berlin Bykelili?ini de yapm?? olan ve Senatonun en gl yelerinden James W.Gerard, Prof.Dr. Edward M.Earle, Din Adam? Dr.Albert W.Staub, Prof.Dr. A.D.F.Hamlin, Dr.James L.Barton, Henry W. Jessup ve di?er davetliler kat?ld?. Senator Gerard, 1920de Kongreye sunulan Harbord raporuyla tavsiye edilen Anadolu ve Gney Kafkasyay? da iin alacak bir Manda teklifine ?iddetle kar?? ?kan komitenin ba?kan?yd? ve bu komitenin ileri srd? Amerikan Mandas?n?n Trkiyenin Turanla birle?mesine yol aaca??n? iddia etmesi zerine reddedildi. Columbia niversitesi Profesrlerinden Alfred Dwight Foster Hamlin ise Robert Kolejini 1863 y?l?nda kuran Cyrus Hamlinin o?luydu. Dr.James L.Barton ise ?stanbuldaki Protestan Bordunun yetkilisi idi.
ABD Trk Taraf? ile Lozanda Dostluk Antla?mas? ?mzalad?
Lozanda Trk Heyetinin ba?kan? ?smet Pa?a ile gr?meleri yrten, Amerikan Heyetinin ba?kan? olan Bykeli Joseph C.Grew, Amerikan D??i?leri Bakan?na yazd??? 6 A?ustos 1923 tarihli mektup ta ?unlar? yaz?yordu:
Bugn Trk Delegasyonu ile imzalad???m?z dostluk ve ticaret antla?mas? benim elde etmek istedi?imden ok uzakt?r. Bu antla?ma, Trklerden koparmak istedi?imizden ok fazla ayr?cal??? bizim Trklere verdi?imizin belgesidir. Di?er ayr?cal?klar aras?nda biz, yurtta?l??a kabul ve istekler maddelerinde, adli deklarasyonda yapt?rmak istedi?imiz de?i?ikliklerin, az?nl?klar konusunda al?nacak nlemlerde ba?ar?l? olamad?k. te yandan, orijinal plan? ilk defa biz Trklerin nne koymu?tuk. Fakat onlar?n kendi planlar?n? bizimkinin yerine geivermi? bulduk ve bylece, ana fedakrl?klar, ?phesiz, stunun kar?? yan?na yani bize d?t. Bizim , en ok tercihli ulus i?lemi grme hakk?n? elde etmemiz, belki de ba?l?ca ve en nemli kazanc?m?z oldu. Lozanda ?tilaf Devletleri olan ?ngiltere, Fransa ve ?talya aras?ndaki ihtilaflar? ve ABD aras?ndaki rekabeti ?smet Pa?a ok iyi kulland?. Bykeli Joseph Crew, Lozanda ki Trk heyetinin ba?kan? ?smet Pa?an?n mthi? bir diplomat ve devlet adam? oldu?unu belirterek, vg dolu sylemlerde bulundu.
Amerikan Bordunun Trkiye Sorunu Hakk?nda Bak?? A?s?
Amerikan Bordu Genel Sekreteri Dr.James Barton taraf?ndan haz?rlanan Ekim 1923 tarihli rapora gre Trkiye Sorunu ?yle a?klan?yordu : Son on y?l ierisinde Yak?n Do?uda modern tarihte grlmemi? olaylar meydana geldi. Byk Harpte be? byk cephe Trkiye topraklar?ndayd?. Byk trajediler ile kar??la?t?k. Misyonerler sava??n art?klar? ve yetimleri korumakla u?ra?t?. ?stanbul hari Ermeniler ve Grekler bo?alt?ld?. Misyonerlik binalar?m?z?n biro?u Trk Ordusu taraf?ndan kullan?ld?. Ancak sava?tan sonra geri iade edildi. ?zmir trajedisi gibi bir olay ?stanbulda cereyan etmedi. Lozanda bir bar?? antla?mas? yap?ld? ama bu antla?ma dnyan?n bekledi?i bir uzla?ma olmad?. Grekler, ?stanbul hari lkeden at?ld? ve Trkler topraklar?nda byk bir kontrol elde ettiler ve daha evvelki antla?malardaki s?n?rlamalar ve kapitlasyonlar kald?r?ld?.
Bylece misyonerlik e?itim kurumlar?nda okuyan Ermeni ve Grek ?renciler ?stanbul hari okullar?m?zdan ayr?ld?lar. Ayn? ?ekilde misyonumuza ait kiliselerin ylerinin tamam?na yak?n? Ermeni ve Rumlardan olu?uyordu. Yine ?stanbul hari btn kiliseler bo? kald? ve kiliselerimizin byk o?unlu?u tahrip edildi. Btn bu olumsuzluklara ra?men, zellikle Ermeni nfus aras?nda Evangelik Protestanl?k byk ilerleme kaydetti. Olanlardan sonrada misyoner al??malar?m?z?n devam?n? arzu ettiler. Misyonerler Trkiye topraklar?na geldi?inde iki milyon Krt ve erkez, alt? milyon Trk ve her biri iki buuk milyona yak?n Ermeni ve Grek(Rum) vard?. Amerikan Bordu yz y?l iinde muazzam bir yay?n faaliyetinde bulunarak, imparatorlu?u olu?turan halklar?n dillerinde ok byk bir literatr meydana getirdi. n Asyada baz? Alman cemiyetlerinin, Birle?ik Presbiteriyanlar?n Mersin, Adana ve Akdeniz sahilinde ve Amerikan Menonitlerinin Saimbeyli(Hacin) deki faaliyet alanlar? d???nda ki btn alan Amerikan Bordunun sorumlulu?undayd?. Misyonerlerin faaliyetleri sonucu; ?stanbulda Robert Kolej ve skdar Amerikan K?z Lisesi, Beyrut niversitesi, Harputta F?rat Koleji, Merzifonda Anadolu Koleji, Kayseri Talas, Sivas, Van, Mara? ve Tarsusta Aziz Paul Enstits gibi yksek seviyede Hristiyan e?itim kurumlar? meydana getirildi. ?imdi elimizde ok gl bir misyoner, yazar, doktor, i?adam? ve e?itimci kadromuz var. E?er Trk Hkmetinden gerekli izinler al?nabilirse, bu kadro tekrar hizmeti canland?rabilirler. Bunun iin yeni istasyonlar amaya ve yeni binalar yapmaya gerek yok.
Amerikan Bordu Trkiyede al??mas?na ancak Amerikada ki destekiler ve ba????lar?n deste?inin devam?na ba?l? oldu?u a?kt?r. Bu amala Amerikada nde gelen 150 ile 300 aras?nda cemaat lideri, eski misyoner ve din adamlar?ndan olu?an byk bir grupla toplant?lar ve forumlar yap?ld?. Ba?ta Boston olmak zere Springfeld, Providence, Hartford, New Haven, New York ?ehri, Cleveland, Chicago, Minneapoliste konferanslar dzenlendi. Bu toplant?larda vard???m?z sonu ise, Bordun Trkiyede faaliyetinin devam etmesi ?eklinde oldu.
Trk Milliyetilerinin Ayak Sesi Misyonerleri Tedirgin Etmeye Yetti
23 Temmuz-7 A?ustos 1919 tarihleri aras?nda toplanan Erzurum Kongresinde Kongre ba?kanl???na seilerek Trk Milliyeti Hareketinin lideri olan Mustafa Kemal Pa?a ve arkada?lar? Mandaya kar?? ?karak, ba??ms?z bir Cumhuriyetin kurulaca??n? a?klad?. Bu geli?me bile Anadoluda ki Amerikan Protestan Misyonerlerini tedirgin etmeye yetti. Erzurumda ki Amerikan Misyoneri Robert Stapleton Erzurum Kongresi sonras?n? ?yle anlat?yordu: Milliyeti taraftarlar?n bu toplant?s?nda, hareket kendini hem ?stanbul Hkmeti ve hem de ?tilaf Devletlerine kar?? olarak tan?mlad?. Milliyetilerin amalar? a?ka ifade edilmi?ti. Her ?eyden nce, onlar Anadolunun bir Trk Devleti olarak toprak btnl?nn korunmas?ndan yanayd?lar ve yabanc? mdahaleye kar?? meydan okudular ve herhangi bir manday? reddettiler. E?er Sultan yabanc? mdahaleye direnmezse ?stanbula alternatif bir hkmet kuracaklard?. Kongre Mustafa Kemal Pa?ay? ba?kan olarak seti. Bu andan itibaren o byk bir sorumluluk alarak liderli?i stlendi. ?uras? a?k ki, kendisini Trk Milliyetili?ine adayan Erzurumda art?k Amerikan misyonerlerine yer kalmad?.
Amerikan Bordu; Mustafa Kemal ve arkada?lar?n? k?sa zamanda ba?ar?s?zl??a u?rayacak maceraperestler srs oldu?unu iddia etti. 23 Nisan 1920de TBMM Hkmetinin kurulmas?ndan sonra, Kas?m 1920de Trk Hkmeti Harputta ki Amerikan Koleji Mdr Dr.Henry Riggsin y?k?c? faaliyetlerinden dolay? Harputu terketmesini istedi. TBMM Hkmeti birok yabanc? okula denetiler atad?. 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antla?mas?nda Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas? ve 3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat (E?itimde Birlik) Kanunu btn yabanc? okullar?n Trk Kanunlar?na tabi olmas?n? ve biro?unun kapanmas?n? sa?lad?. Yabanc? okullarda Trk Tarihi ve Trk Edebiyat? dersleri art?k Trk hocalarca okutulmaya ba?land?. Bylece Amerikan Protestan Misyonerlerinin Ermeni yanl?s? ve d?manca faaliyetleri, Trk Milliyetilerinin yeni Trk Cumhuriyetini kurmas? ile sona ermi? oldu.
Senatr Gerard Lozan Antla?mas?n?n Onaylanmas?na ?iddetle Kar?? ?k?yor
A??r? Ermeni yanl?s? Senator James Gerard(1863-1951); Amerikan?n Yunanistan? ve Sovyetler Birli?ini ?imdiye kadar tan?mad???n? ve lkelerle antla?ma imzalarken ve onaylarken ok temkinli ve yava? davranmas?n?n Amerikan gelene?i oldu?unu belirtti. Senatr Gerard daha da ileri giderek, Mustafa Kemal Pa?an?n Caniler Hkmetini neden bu kadar h?zl? tan?yal?m? Acele etmeye gerek yok. Bekleyelim dedi; hkmetlerinin ya?ay?p ya?amayaca??n? grelim; Mustafa Kemal Pa?an?n gsz cani hkmetini tan?makta acele davranmayal?m.
Toplant?da sz alan Prof.E. Earle(1894-1954) ise, daha makul konu?arak, Trklerin 1912-13 Balkan Harbinde ok byk s?k?nt? ekti?ini, 400.000 ki?inin Makedonyadan srld?n ve 1915-16da Do?u Anadoluyu i?gal eden Rus Ordusunun 800.000 insan? topraklar?ndan srd?n belirterek, ?smet Pa?an?n ?u an lkede 1 milyondan fazla mltecinin varl???ndan bahsetti?ini syledi. Trkler Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas? konusunda ok kararl?d?rlar. Gerekirse yeniden sava?? gze alabilirler. Bu yzden ?tilaf devletleri Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas? konusunda Trklere direnemediler. Amerikada kapitlasyonlar?n kald?r?lmas?ndan zarar grecektir. Amerikan?n ekonomik haklar?n?n korunmas?na gelince Trklerle yapt???m?z bu antla?ma birok a?dan evvelkilerden daha iyidir ve Amerikan i? adamlar? di?er yabanc?lar gibi Trkiyede al??maya devam edeceklerdir. Amerikan ticaret gemilerinin Bo?azlardan gei? konusuna gelince, bar?? ve sava? dneminde gemilerimiz antla?man?n bir paras? olan Bo?azlar rejimine gre serbeste giri?-?k?? yapabileceklerdir. Amerikan i? adamlar? da Antla?man?n onaylanmas? taraftar?d?rlar. Antla?man?n kar??tlar? ise Amerikan-Trkiye ticaretinin ok az oldu?unu ne srmektedirler. Gerek byle de?ildir. 1900 y?l?nda, Amerikan?n Trkiyeye ihracat? 50.000 Dolar iken. 1913 y?l?nda ihracat 3.500.000 Dolara ykseldi. 1920 y?l?nda ise 42.200.000 Dolara ykseldi. Trkiyeden ABDye yap?lan ihracat ise; 1913 y?l?ndaki 22.100.000 Amerikan Dolar?ndan 1920 y?l?nda 39.000.000 Dolara ykseldi. 1919-1922 y?llar? aras?nda Amerikan?n yaln?z Konstantiniyye ile olan ticareti y?ll?k 30 Milyon Dolara ykseldi. Anti-emperyalist yap?da bir ki?i olarak Chester imtiyazlar?na taraftar de?ilim. Bu a?dan Lozan antla?mas?n?n n yarg?larla reddedilmesinin hibir anlam? yoktur.
Toplant?da sz alan Beyrut Amerikan niversitesi temsilcisi Din adam? Dr.Albert W. Staub ise, kendisinin teknik konularda bir uzman olmad???n? ancak lkede kafalar?n kar???k oldu?unu, gemi?teki Osmanl? imparatorlu?unun art?k olmad???n?, yeni bir Trkiye oldu?unu belirttikten sonra, Trkiyeye drt y?l nce de geldi?ini syleyerek, durumun ok farkl? oldu?unu ve drt y?l iinde Trkiyede ok ?eyin de?i?ti?ini ve inan?lmaz geli?meler sa?land???n? ve Trk Milliyetilerinin bu ba?ar?y? ba?ka milletlerin yz elli y?lda yapamad???n? ok k?sa srede ba?ard???n? ifade etti.
Robert Kolejin kurucusu Cyrus Hamlinin o?lu Prof.Dr. Alfred Dwight Foster Hamlin (1855-1926) ise ?stanbul do?umlu oldu?unu belirterek Lozan Antla?malar?n?n neden onaylanmamas? gerekti?ini ve bunun iin iki gerekesi oldu?unu belirttikten sonra, gerekelerini ?yle a?klad?: ?tirazlar?m?n birincisi, Osmanl? Devleti ile yap?lan 1830 tarihli anla?ma ile Amerikan vatanda?lar?na sa?lanan dokunulmazl?k hakk? kapitlasyonlar?n kald?r?lmas? ile geriye gitmi?tir. Doksan y?ld?r kusursuz i?leyen sistem ortadan kalkm?? oluyor. Bundan sonra Amerikal?lar ve yabanc?lar Trk kanunlar?na tabi olacak ve dokunulmazl?klar? olmayacakt?r. ?kinci itiraz?m?z ise, Trkiyede nemli bir gce ula?an e?itim kurumlar?m?z?n gelece?idir. Bu konuda da byk bir belirsizlik vard?r. Biz be? alt? milyonluk bir lkenin byk bir lkeye dikte ettirdi?i antla?may? onaylamak yerine, daha uygun bir zamanda onlar?n dikte ettirmedi?i bir antla?ma imzalamal?y?z. Trklerle e?it ?artlarda antla?ma yapmal?y?z.
Toplant?da sz alan Amerikan Bordunun Genel Sekreteri Dr.James L.Barton ise,Lozan Antla?malar?n?n yzy?ll?k birikimin yok edilmemesi a?s?ndan onaylanmas?na taraftar oldu?unu syledi. Lozanda Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas?n?n Amerikan Protestan Cemaati ve Amerikan tccarlar? iin 1830dan geriye gitmek oldu?unu ancak Trkiyede cemaatin e?itim kurumlar?n?n kapanmas?n?n ve Trkiye ile nemli boyuta gelen ticaret hacminin azalmas?nda olumsuz etki yapaca??n? ve yaln?z Amerikan Protestan Cemiyeti de?il btn yabanc? okullar?n ayn? rejime tabi olaca??n? syledi. Yeni Trk Devletinin icraat?n? ve tutumunu beklemek gerekti?ini belirtti.
Son konu?mac? ise yine Beyrut-Suriye do?umlu ve elli- y?l Suriyede presbiteryan kilisesi ve okulunun ba?? olarak misyonerlik yapan Henry Harris Jessupun( (1832-1910) o?lu Henry Wynans Jessup(1864-1934) idi. New Yorklu me?hur bir avukat olan Jessup, bir Arap stanneden emzirdi?ini ve on drt ya??na kadar Trk ?mparatorlu?u topraklar?nda byd?n ve 1878 y?l?nda ABDye dnd?n anlatt?ktan sonra, Dr.Bartonun bu antla?man?n geici oldu?unu syledi?ini, e?er yle ise bu acele neden, bunu anlamad???n? belirtti. Ben Trk karakterini iyi bilirim. Gerek Trkler safkand?r ve karakterleri as?rlar de?i?mez. Ama yneticiler melezdir. Bu insanlarla i? yapmak zordur ve kuzu postunda kurtturlar. Lozanda ki Trk Pa?as? ok gururlu ve ma?rur idi. Bizim taleplerimizi dikkate almad?lar. E?er ?skenderuna 100.000 asker ?karabilirseniz isteklerimiz iin sava?abilirsiniz, e?er 250.000 asker y??acak gcnz varsa sava?madan gr?ebilirsiniz. Lozanda ki Amerikan temsilcileri ba?kan Wilsonun s?n?rlar?n? tespit etti?i Ermenistan iin ne yapt?? Ermenistan lkesi olu?turulmas? iin dik durdu mu? Ben byle insanlarla geici antla?ma niye yapmak zorunda kalay?m?
Amerikan Senatosu Lozan Antla?malar?n?n Onaylanmas?n? Reddediyor
1924 y?l? Ocak ay?nda Amerikan Ba?kan? Calvin Coolidge 6 A?ustos 1923te ?svirenin Lozan ?ehrinde imzalanan Amerikan-Trk Dostluk, Ticaret ve Sulular?n ?adesi Antla?malar?n? Senatoya onaylanmak zere sundu. Antla?ma yanl?lar? ve muhalifler al??malar?n? yo?unla?t?rd?lar. Senatoda kurulan Komite antla?man?n onaylanmamas?n? istiyordu ve Lozan Antla?mas? ve Kemalist Trkiye ile Senato Trk Antla?mas?n? Onaylamamal?d?r ba?l?kl? iki bro?r yay?nlad?. Bro?rler Amerikan?n Onuru Reddi Gerektirir d?ncesini savunarak, Trk Lider Mustafa Kemal Pa?a ile askeri despot olarak alay etti. Komite daha da ileri giderek, ABDnin Hristiyanlar? terk etti?ini ve ve btn haklar?n? despot, ahlaks?z ve barbar ve uygarl?k d?man? ki?ilerce ynetilenlere teslim etti?ini iddia etti.
?stanbulda ki Amerikan Yksek Komiseri Amiral Bristol, 1924 y?l? A?ustosta Komitenin Antla?man?n reddedilmesi iin ne srd? gerekelerde ok hatalar bulundu?unu D??i?leri Bakanl???na bildirdi. Amiral Bristol, Lozan Antla?mas?n?n Amerikan?n haklar?n? korudu?unu ve di?er ba??ms?z lkelerle yap?lan antla?malardan bir fark? olmad???n? yazd?. Amerikan Ticaret Bakan? Herbert Hooverda Ba?kan Calvin Coolidgeden sonra antla?man?n onaylanmas?nda gecikmenin Amerikan ticari menfaatlerine zarar verece?ini a?klad?. ?ubat 1925te ise Antla?ma, deneme onay? iin Senato D?? ?li?kiler Komisyonuna gnderildi. 1926 y?l?nda NewYork patri?i William T.Manningin ba?kanl???nda yzn zerindeki patrik antla?man?n reddedilmesi iin bir beyanname yay?nlad?. Ancak teklif gr?lmek zere Ocak 1927 tarihine kadar ertelendi. Bu ertelenme taraftar ve muhaliflere son bir ?ans daha verdi. Muhalifler ; Kemalin Esir Pazar? ve Lozan Antla?mas? adl? bir bro?r yay?nlad?. 1925 sonu ve 1926 y?l? ba?lar?nda, Amerikan i? adamlar?, misyonerler ve Trkiye ile do?rudan temaslar? olan zel ?ah?slar Lozan Antla?mas?na destek amac?yla faaliyete giri?tiler.1926 sonbahar?nda, muhaliflerin iddialar?n? bo?a ?karmak amac?yla birlik sa?lamak amac?yla yeni bir organizasyon kuruldu. Kurulan bu yeni organizasyona , Trkiye ile yap?lan Antla?man?n Onaylanmas? iin Amerikan Kurumlar? ve Cemiyetleri Genel Komitesi olarak isimlendirildi. Bu seferde, kurulan bu yeni organizasyon Trkiye ile Antla?ma- Niin Onaylanmal?d?r ba?l?kl? 164 sayfal?k bir kitap yay?nlad?. Daha sonra bu kitap Amerikada Trkiye lehine lobi faaliyetlerinde bulunan senatr, bilim adam? ve 220 nde gelen gazeteciye da??t?ld?. Kongre seimlerinden sonra, Senato gr?meleri 18 Ocak 1927 iin planland?. 17 Ocak 1927de Senato Genel Komitesi antla?man?n onaylanmas? iin a?r?da bulunmas?na ra?men, Senatoda yap?lan oylama sonucunda lehte olan oylar 50/34 ile te-iki o?unlu?u sa?layamad??? iin ret edilmi? say?ld?.
Antla?man?n reddedilmesi zerine, Amerikan Hkmeti Trkiye ile diplomatik ve ticari ili?kilerin devam? iin yeni yollar arad?. Amerikan Ba?kan? Calvin Coolidge(1872-1933) ve Amerikan Yksek Komiseri Amiral Mark Lambert Bristol Ankarada e?itli temaslar yapt?. Baz? notalar?n teatisinden sonra, 17 ?ubat 1927de Modus Vivendi-Geici Anla?ma yap?ld?. Haziran 1928e kadar geici anla?malar yap?ld?. Antla?man?n Senatoda yeniden gndeme gelmesi iin, destek komitesinden Rayford Alley Ba?kan Coolidgeye bir mektup yazd? . zellikle Trkiye Cumhuriyeti Devletinin gcn art?rmas?, byk bir hayranl?k yaratan reformlar ve uluslararas? dzeyde yaratt??? olumlu hava sonucu 1927 y?l?ndan itibaren Lozan Antla?man?n onaylanmas? iin te?ebbsler yo?unla?t?. Amerikan Ba?kan? Calvin Coolidge Joseph Grewu Ankaraya Bykeli atad?. Ancak, 1928 y?l?nda Trk-Amerikan ili?kilerinde gerginli?e yol aan bir olay meydana geldi. Bursa Amerikan K?z Kolejinde ?renim gren Trk ?rencinin Amerikan ?retmenlerin etkisiyle hristiyanl??? semesi yznden, Trk Hkmeti okulu kapatt? ve ?retmenleri yurtd??? yapma karar? ald?. Amerikan Bykelisi Joseph Grewun giri?imleri sonu vermedi ve Trk Hkmeti karar?nda ?srar etti. Eyll 1929da Amerikan ve Trk Hkmetleri 1923 Antla?mas?na benzer ve hemen hemen tamamen ayn? olan bu antla?may? imzalad?. Bu yeni antla?ma 1930 y?l? Nisan ay?nda yap?lan oylamada Senatonun onay?ndan kolayl?kla geti. Bylece, ABD ve Trkiye aras?nda devaml? ili?kiler kurulmu? oldu. 1936 y?l?nda Trkiye Bykelili?ine atanan John Van A.MacMurray dneminde 1937 y?l?nda ABD Bykelili?ini ?stanbuldan Ankaraya ta??nabildi ve eliliklerin denklik i?lemi ancak tamamlanabildi.
SONU :
Birinci Dnya Sava??n? kaybeden Trkiyede bir ?ngiliz ve Frans?z Mandas? kurulmas? gndemde idi. ?ngiltere ve Fransa bu teklife s?cak bakmay?nca, mandac?l?k 18 Ocak 1919da Versayda toplanan Paris Bar?? Konferans?nda Dnya siyaset sahnesine yeni ?kan ve Ermenileri destekleyen ABD Ba?kan? Woodrow Wilsona(1856-1924) kald?. Sovyetler Birli?inin kat?lmad??? konferansta ABD nemli bir oyuncu olmaya hevesliydi. ?ngiltere ve Fransa mandac? lke olmak yerine, ellerini abuk tutarak ?stanbulu i?gal ettiler.
Mandater lke olarak seilen ABD 1919 y?l?nda Anadolu ve Azerbaycan, Ermenistan ve Grcistana manda konusunda gerekli ara?t?rma ve incelemeler yapmak zere farkl? drt heyet gnderdi. Ba?kan Wilson ayr?ca mstakbel Ermenistan?n s?n?rlar?n?n tespiti iin bir komisyon grevlendirdi. ?phesiz ki Manda heyetlerinin en nemlisi ve kapsaml?s? General Harbord ba?kanl???ndaki heyetti. Sivasta Trk Milliyetilerinin lideri Gazi Mustafa Kemal Pa?a ile de gr?en Gen.Harbord, 25 Eyll 1919da Erzuruma geldi. Erzurumda 15.Kolordu Komutan? Kaz?m Karabekir Pa?a taraf?ndan kar??lanan Harbord Heyeti daha sonra Emiyazin, Erivan, Tiflis, Bak ve Batumu ziyaret etti ve daha sonra deniz yoluyla Trabzon ve ?stanbula ve daha sonra Fransa zerinden Amerikaya geri dnd. Harbord Amerikan Kongresine Anadolu ve Azerbaycan, Ermenistan ve Grcistan? kapsayacak ?ekilde bir manda ynetimi kurulmas?n? ve projenin ilk be? y?ll?k btesini hesaplayarak rapor sundu. Manda nerisi, Ermenistan?n Ba??ms?zl??? iin Amerikan Komitesi adl? 73 yeli Senatr, Temsilciler Meclisi yesi ve Valilerden olu?an ve Ba?kanl???n? Senatr James Gerard?n yapt??? ileri gelenler taraf?ndan Trk ?mparatorlu?u Amerikan Korumas? Alt?nda tan?mlanarak ?iddetle kar?? ?k?ld? ve manda ile Turan Hayalinin gerekle?mesi nnde bir engel kalmayaca??n? ne srld. Sonuta, manda teklifi Amerikan Kongresi taraf?ndan byk o?unlukla ret edildi.
Trk Milliyetileri Sevr Antla?mas?n? pe atarak, 23 Nisan 1920 y?l?nda Trkiye Byk Millet Meclisini kurdu. Trk Milliyetileri 9 Eyll 1922de Yunan glerini ?zmirde denize dkerek Anadoluyu d?man glerinden temizlediler ve 24 Temmuz 1923 Lozan Antla?mas?n? imzalayarak, lkeyi prangaya alan kapitlasyonlar? kald?rarak toprak btnl?ne sahip ba??ms?z bir devlet kurdular. Mustafa Kemal Pa?a liderli?indeki Trk Milliyetileri 29 Ekim 1923te Trkiye Cumhuriyeti Devletini kurarak bu kutsal mcadeleyi taland?rd?. 6 A?ustos 1923te Lozan gr?melerine gzlemci olarak kat?lan ABD ile Trk Heyeti Amerikan-Trk Dostluk, Ticaret ve Sulular?n ?adesi Antla?malar?n? imzalad?. Bu antla?malar 1924 y?l?nda Senatoya onaylanmak zere sunuldu. Onaylanma i?i benzer gerekelerle 1927 y?l?na kadar ertelendi ve baz? diplomatik giri?imler sonucu 1930 y?l?nda onayland? ve ABD ilk bykelisini 1927 y?l?nda atad? ve Bykelili?i ancak 1937 y?l?nda Ankaraya ta??d?. Lozanda sonuland?r?lamayan Bo?azlar Sorunu, Atatrkn ak?ll? politikalar? sayesinde 1936 Montr Antla?mas? ile sonuland?r?ld? ve Bo?azlarda Trk Hkimiyeti sa?land?.
Amerikan Protestan Bordu, I.Dnya sava?? arifesinde, 151 misyoner, 1200 mahalli al??an, 9 hastane, 8 kolej, 46 Orta okul-Lise, 369 ilkokul, 137 organize yerli kilise ve toplamda 25.000 ?renci say?s?na ula?t?. Yabanc? okullar?n gerek say?s? hakk?nda maalesef sa?l?kl? bilgi yoktur. Birok yabanc? okulun ruhsats?z al??t??? bilinmekteydi. Yabanc? okul say?s?n?n 2000 ila 6000 aras?nda oldu?u ve btn imparatorluktaki okul say?s?n?n 13binin biraz stnde oldu?u d?nlmektedir. Trkiye Cumhuriyeti Devleti 3 Mart 1924 tarihinde 430 say?l? Tevhid-i Tedrisat (E?itimde Birlik) Kanununu ?kararak misyoner e?itim kurum ve hastanelerin byk bir k?sm?n? tasfiye etti, kalanlar? ise Mill E?itim Bakanl???na ba?lad?. Trk Milliyetilerinin kararl? tutumu sonucu ba?ta Amerika olmak zere, ?ngiltere, Fransa, Almanya, ?talya ve Avusturya gibi lkelerin n Asya maceras? ba?ar?s?zl?kla sona ermi? oldu. Bylece Mustafa Kemal Atatrk nderli?indeki Trkiye Cumhuriyeti kendi Milli Devletini kurarak ve Milli Kltre dayal? a?da? milli e?itim sistemine gemi? oldu.
1820 y?l?nda Osmanl? ?mparatorlu?una giren ve 19.yy. ve 20 yzy?l?n TBMM Hkmeti kurulana kadar Osmanl? ?mparatorlu?u topraklar?nda cirit atan Amerikan ve di?er misyonerlerinin d?man faaliyetleri Mustafa Kemal Pa?a liderli?indeki Trk Milliyetileri ile son bulmu?tur.
Trk Milliyetileri kapitlasyonlarla lkeyi bir rmcek a?? gibi saran misyoner okullar?n?n ve y?k?c? misyoner faaliyetlerine son vererek, milli devlet ve milli kltre dayanan yeni bir ba??ms?z devlet kurdular. Ancak ABDnin Lozan kar??tl???n?n devam etti?i grlmektedir. Lozan?n yeniden tart??maya a?lmas?, Suriyede Orta-Do?uda en istikrarl? kabul edilen Esad rejiminin y?k?lmas? sonucu BOP projesinin bir devam? olup, ?srailin blgede en etkili g olmas? ABD taraf?ndan hedeflenmektedir. ABDnin ba?l?ca amac? ise tek ulus devlet olan Trkiye Cumhuriyetinin kurulu? kordinatlar?n?n?n de?i?tirilerek blgeyi tamamen istikrars?zla?t?rmak ve Trkiyeyi ortadan kald?rmakt?r. Lozan ve Montr Antla?malar? Trkiye Cumhuriyeti Devletinin k?rm?z? izgileridir.