19. yzy?l Osmanl? ?mparatorlu?unun en uzun yzy?l? say?labilir. 1699 Karlofa Antla?mas?yla Avrupada ilerlemenin durdu?u ve 1774 Kk Kaynarca Antla?mas?yla toprak kay?plar?n?n ve o tarihe kadar bir Trk gl hviyetindeki Karadenizde egemenli?in azalmaya ba?lad??? bir yzy?la girilmi?ti. 18 yy sonuna do?ru 1783 y?l?nda K?r?m? kaybeden Osmanl? ?mparatorlu?u, 19 yy ba??nda 1801 y?l?nda Gney Kafkasyada yer alan Grcistan?n Rus himayesine girmesiyle, bir dizi toprak kay?plar? ya?ad?. Ruslar 1804-1805 y?llar?nda hanl?klar?n nemli bir k?sm?n? ele geirdi. Ruslar 1827 de Revan ve Nah?van Hanl?klar?n? alarak, Gney Kafkasyadaki btn hanl?klar? ele geirmi? oldular. ?ran Kaar Devleti Ruslarla 10 ?ubat 1828 de Trkmenay Anla?mas?n? imzalamak zorunda kalm?? ve anla?ma sonucuna gre Azerbaycan fiilen ikiye blnm? olup, bugn bu blnm?lk devam etmektedir. Bu anla?maya gre Ruslar, ?randa ya?ayan Ermenileri i?gal etti?i topraklara g ettirme hakk?n? kazanm?? ve bugnk Ermenistan?n temeli at?lm??t?r. 1828 y?l?nda Revan hanl???nda 25.000 Ermeni ya?arken, Revan hanl???ndan Trkler bo?alt?l?p, yerlerine ?ran ve Trkiyeden gelen Ermeniler yerle?tirilmi? ve 1850 y?l?na gelindi?inde Tiflis gibi Erivan guberniyas? (Valili?i) kurulmu?tur. Ruslar ayr?ca ?ran topraklar?nda serbest ticaret hakk? elde etmi? ve Hazar Denizindeki varl???n? glendirmi?tir.
Rus Prens Paskiyevi 1828-29 Do?u Anadolu seferiyle bu sefer Kars ve Erzurumu ele geirmi? ve her ne kadar i?gal etti?i topraklardan geri ekilmesine ra?men, 1829 tarihli Edirne Anla?mas? sonucunda Gney Kafkasyadaki varl???n? sa?lamla?t?rm??t?r. Paskiyevi Erzurumdan dn?nde 14.000 Ermeni aileyi (90.000 ki?i) beraberinde g ettirerek, Revan Hanl???na, Ah?ska ve Ah?lkelek blgelerine yerle?tirmi?tir. Ruslar Gney Kafkasyada egemenlik kurduktan sonra, btn gcn Kuzey Kafkasyaya vermi?tir. Bylece Ruslar, Gney Kafkasyada bir Ermenistan yaratarak, bu kukla devleti bir Truva at? olarak kullanm?? ve Ermenilerin Do?u Anadoluyu ele geirmelerini hibir zaman arzu etmemi?tir. Ruslar kendilerine ay?rd?klar? ; Bat? Ermenistan olarak bilinen ve iinde Erzurum, Kars, Trabzon, Elaz??, Mu?, Bitlis ve Van?n yer ald??? blgeyi ve Bo?azlar? ele geirme hedeflerini srdrm?tr. Ruslar kurduklar? kukla Ermeni devletini Gney Kafkasyaya hapsedip kullanmay? ye?ledikleri , ayr?ca Bat?ya geni?leyen Ermenistan?n ilerdeki ?ngiliz cazibesine kap?lma riskini de hesap ederek bu yolu semi?lerdi.
Osmanl? Devleti ile ?ngilterenin ikili ili?kilerinde 16 A?ustos 1838de ?stanbul Baltaliman?nda imzalanan ticaret anla?mas? bir dnm noktas? oldu. Osmanl? Devleti ile ?ngiltere aras?nda serbest ticaret anla?mas?, zaten okuma-yazma oran? yksek olan Hristiyan az?nl?klar?n ekonomik bak?mdan glenmesine ve onlarda zgrlk ve ba??ms?zl?k d?ncelerinin uyanmas?na yol am??t?r. Hristiyan az?nl?klara mensup tccarlar bu geli?meden byk yarar sa?layarak, Avrupal? firmalar?n temsilcileri, acenteleri ve ithalat?lar? olmu?lard?r. Zenginle?en tccar s?n?f ayr?l?k? milliyeti ak?mlar? desteklemeye ba?am??t?r. ?ngilizlerin Osmanl? Devletinin toprak btnl?ne srekli i?aret etmesi, Mslman ve Hristiyanlar aras?nda hukuki ve politik e?itli?i amalayan serbest ticaret politikas?yla bir z?tl?k te?kil etmi?tir.
Serbest Ticaret anla?mas?yla Avrupa kaynakl? mallar Osmanl? piyasalar?n? istila etmeye ba?lam?? ve Osmanl? Devletindeki Avrupal?lar?n hukuki ve ticari haklar? ve ayn? zamanda Hristiyan az?nl?klar?n haklar?n? Osmanl? Devleti merkezi ve yerel makamlar? kar??s?nda savunmak amac?yla lkenin nemli ?ehirlerinde konsolosluklar kurulmu?tur. ?ngilizlerin 19 yy. sonunda Osmanl? topraklar?nda Basraya kadar 60 konsolosluk kurdu?u grlmektedir. 1877 y?l?ndan sonra, ?stanbul ve Erzurum gibi nemli stratejik yerlere ise askeri ata?elikler kurulmu?tur. Osmanl? Devletinin zay?flad??? dnemlerde, ?ngiliz ve di?er yabanc? konsoloslar, devletin ii?lerine dahi kar??ma cesareti gstermi?lerdir.
zellikle Sultan II. Abdlhamit; d?? glerin Osmanl? Devletinin i ve d?? i?lerine mdahale etmeleri, kamu borlar?n?n ola?anst art??? yznden ya?anan finansman darbo?azlar? ve verilen kapitlasyonlar?n Osmanl? retim faaliyetlerini engellemesi yznden meydana gelen devasa sorunlarla u?ra?mak zorunda kalm??t?r.
Rusya ve ?ngiltere aras?nda ya?anan rekabet Sultan II. Abdlhamitin politik manevra gcn s?n?rlam??t?r. ?ngilterenin btn amac?, Hint Ticaret Yolunun tehlikeye d?mesini ve Ruslar?n Bo?azlar ve Anadolunun kontroln eline geirmesini nlemeye ynelikti. Londra bu yzden, toprak btnl? olan zay?f ve etkisiz bir Osmanl? Devletini Rus Egemenli?ine tercih etti. ?ngiltere bu yzden Osmanl? Devletinin toprak btnl?n ve zlmesini geciktirme politikas?n? yrtt. Osmanl? Devletinin zlmesi demek, Bo?azlar, n Asya ve Do?u Akdenizin Rusyan?n eline gemesi demekti ve bu geli?me Svey? kanal? zerinden smrgesi konumundaki Hindistana ula?mas?n? tehdit edecekti.
1838 Konvansiyonunun sonular?ndan biri ise, Osmanl? sanayisinin zay?flayarak, Osmanl? devletinin ?ngilterenin bir ekonomik kolonisi haline gelmesidir. 1853-56 K?r?m Sava?? s?ras?nda ?ngiliz-Osmanl? ili?kilere zirveye ula?t?. K?r?m Sava??nda 1855 y?l?nda Kars cephesinde, Osmanl? ve ?ngiliz ordular? birlikte nl Kars Savunmas?n? yapm??t?r. Sava? sonras?, Rusyan?n Karadeniz donanmas? tahrip edilmi?, Karadeniz silahs?zland?r?lm?? ve sonu olarak ?ngilizler Karadeniz zerinden Tuna nehri yoluyla Avrupaya ula?mak imkn?n? elde etmi?ti.
K?r?m Sava??nda Rusyan?n yenilgisi sonras? Osmanl? Devleti, ?ngiltereye S?rbistan, Moldavya ve Eflakta yeni kapitlasyonlar vermi?tir. ?ngilizler zellikle madencilik sahas?nda nemli imtiyazlar elde etmi?ler ve hatta Osmanl? Devletinin retim kotalar?n? dahi tayin etmi?lerdi.
1856 K?r?m Sava??ndan sonra, Osmanl? Devletinin Londra ve Paristen arazi gelirlerini teminat gsterip a??r? derecede borlanmaya gitmesi ve bu yzden arazi vergilerinde art??a gidilmesi, Ortodoks Slav kyllerin Bosna - Hersekte isyan etmelerine yol at?. ?syan? bast?ran Osmanl? Devleti, birok Ortodoksun S?rbistan ve Da?l?k Karada?a g etmelerine yol at?. Kilisenin de tahrikiyle S?rbistan ve Karada? Osmanl? Devletine sava? at?. Ortodoks Slav az?nl???n sava? ilan?, zaten kendisi de Ortodoks Slav olan Ruslarca byk bir sempati ile kar??land?. Balkan19. YZYILDA ILI?KILERI iNGiLiZ Dr. S?tk? Y?lmaz KU?KAY Osmanl? Devleti ile ?ngilterenin ikili ili?kilerinde 16 A?ustos 1838de ?stanbul Baltaliman?nda imzalanan ticaret anla?mas? bir dnm noktas? oldu. Osmanl? Devleti ile ?ngiltere aras?nda serbest ticaret anla?mas?, zaten okuma-yazma oran? yksek olan Hristiyan az?nl?klar?n ekonomik bak?mdan glenmesine ve onlarda zgrlk ve ba??ms?zl?k d?ncelerinin uyanmas?na yol am??t?r. 20 GEL???M ERZURUM ARALIK 2020 21 lardaki isyanlar giderek yay?lmaya ba?lad?. Osmanl? Devleti yurt d???ndan al??? kredilerin faiz demesini durdurdu. Bu ise ?ngilterede ho?nutsuzlukla kar??land?. ?ngilterede Balkanlardaki Hristiyan az?nl???n zellikle Bulgarlar?n zgrl?e kavu?mas? ynnde bir e?ilim do?du. nceki ?ngiliz Ba?bakan? William Gladstone ile sonraki Ba?bakan Benjamin Disraeli aras?nda Osmanl? Devletinin gelece?i konusunda farkl? gr?leri vard?. ?ngiliz Kamuoyuna gre Osmanl? Devletini Ruslara kar?? korumak ve ?ngilizlerin Osmanl?lar?n toprak btnl?n sa?lamak politikas?n? gzden geirmenin zaman? gelmi?ti. Balkanlardaki Osmanl? varl??? art?k ?ngilterenin i politikas? olmu?tu.
Bu kar???k ortamda, Osmanl? Sultan? Abdlaziz 29 May?s 1876da tahttan indirildi ve yerine karde?i V. Murat getirildi. K?sa bir sre sonra rahats?zl??? dolay?s?yla tahttan indirilerek 31 A?ustos 1876da karde?i Sultan II. Abdlhamit tahta ?kar?ld?. ??te bu kriz ortam?nda Ruslar Temmuz 1876da Osmanl? Devletine sava? at?.
ngiliz D??i?leri bakan? Lord Salisburynin Ruslarla ok iyi ili?kileri vard?. Ruslara ?iddetle kar?? olan ?ngiltere ?stanbul Bykelisi Henry Elliot ise Osmanl? Hkmetine ?stanbul Konferans?n?n sonucu gelen teklifleri reddetmesini istedi. Rus Bykelisi ?gnatiyev, Elliota Trkten daha fazla Trk diyordu. Salisbury Rusya taraftar?, Elliot ise Trk taraftar? idi. Sonuta ?stanbul konferans? da??ld? ve Elliot Londraya dnd ve yerine Henry Layard Bykeli oldu. Bu sefer Londrada 31 Mart 1877de yeni bir protokol imzaland?. Osmanl? Devleti egemenli?ini riske sokaca?? endi?esiyle bu protokol kabul etmedi. Osmanl? Devleti muhtemel bir Rus sald?r?s?n? kar??layabilecek gte oldu?una inand?.
?nsani Amal? Emperyalizm ?ngilizlerin 1870li y?llardan 1914 y?l?na kadar Osmanl? Devletine destek ve yard?m politikas?n?n K?r?m Sava??nda oldu?u gibi bizzat cephede birlikte olmak yerine, daha ok askeri yard?m, Osmanl? ordusunun organizasyonuna yard?m, ve insani yard?mlara yneldi?i anla??lmaktad?r. Bu yard?mlar? insani amal? olarak Osmanl? Devletinin Ruslara kar??, ya?at?lmas?n? sa?lamak oldu?u, baz? yazarlara gre ise insani k?l?fl? emperyalizm oldu?u ne srlmektedir. Do?u Cephesinde Hristiyan az?nl?klar?n en nemlisi, Rus ar? I. Petrodan beri Rusya etkisinde olan Ermenilerin ve blgenin Rusya taraf?ndan istilas?na engel olmak iin insani yard?mlar yoluyla zellikle Ermeniler de sempati yarat?lmas? stratejisi benimsendi.
1870li y?llarda ?ngilterede uluslararas? insani yard?m amac?na ynelik ve ?ngiliz aristokratlar?n?n nclk etti?i birok yard?m organizasyonu ve fonlar kuruldu. Bu fonlar?n en nemlisi ve gls 3. Sutherland Dk olarak bilinen ve Viktorya dneminin en zenginlerinden George Sutherland Leveson-Goverin (1828-1891) kurdu?u fon idi. Sutherland; Aral?k 1876da tan?nm?? aristokrat, asilzade ve yard?mseverleri bir toplant?ya a??rarak d?ncelerini a?klad?. Yaral? ve hasta Trk askerlerine yard?m iin Stafford Meclis Komitesini kurduklar?n? a?klad?. Komite dkler, lordlar, srler, subay ve tan?nm?? ki?ilerden olmak zere 95 ki?iden olu?uyordu. Bu komite 1877-78 Osmanl?-Rus Sava?? (93 Harbi) s?ras?nda hem Balkan Cephesinde ve hem de Do?u Cephesinde hastaneler, dispanserler ve sahra hastaneleri kurdu. Bu komite d???nda K?z?lha, Trk ?efkat Fonu, the Charity Sisters ad?nda birok yard?m kurulu?u Balkan cephesinde yaral? ve muhacirlere yard?m etti. Stafford Komitesine ait hastanelerde, 1877 A?ustos ve 1878 Eyll aylar? aras?nda 38.449 hasta ve 32.775 yaral? olmak zere toplam 71.274 ki?i tedavi edildi. Erzurumda Stafford Hastanesi 12 Kas?m 1877-17 Nisan 1878 tarihleri aras?nda ve Lord Blantyre?n ?ngiliz Hastanesi ise 13 Temmuz 1877-17 A?ustos 1878 tarihleri aras?nda cepheden gelen hasta ve yaral? askerleri tedavi etti.
24 Nisan 1877de Rusya Osmanl? Devletine kar?? sava? ilan etti. Osmanl? Devleti ?ngilterenin Rusyaya kar?? gerekti?i zaman Osmanl? Devletine para ve silah yard?m? yapaca??n? umuyordu. ?ngilizler 1876-78 dnemin de Osmanl? Devletine insani ve askeri teknik yard?m yapt?lar. K?r?m Sava??n?n aksine 1877-78 Osmanl?-Rus Sava??nda Tuna ve Do?u cephesin de askeri dan??manl?k, gzlemcilik yapt?lar. Bir skandala ad? kar??t??? iin ?ngiliz ordusundan at?lan Valentin Baker Pa?a Osmanl? niformas? ile komuta etti?i 3000 ki?ilik Osmanl? Ordusu Bulgaristan-Ta?kesende Rus General Yosip Gurlo komutas?ndaki 25.000 ki?ilik Rus ordusunu geri pskrtt. Ta?kesen ba?ar?s? ?ngiliz sava? tarihinde ok nldr. Do?u cephesinde ise ?ngiliz subaylar yaln?z dan??manl?k ve gzlem faaliyetinde bulundular. Zivin Sava??n? General Sr Arnold Burrowes Kemball, Yzb. C. B. Norman, Yzb. Dougall ve t?m. Charles Williams Osmanl? topraklar?nda izlediler. Rus Kazak piyadeleri Kemball ve Norman?n Trklerin yan?nda sava?t?klar?n? d?nerek, onlar? yakalamak istediler. Kembal ve Norman Tahir ay?n? geerek Deli Babaya s???nd?lar. Kazaklar Delibabaya da ula??p tutuklamak istediler ancak bir Trkn haber vermesiyle buradan kaarak esir olmaktan kurtuldular. General Kemball daha sonra ?ran ve Trkiye aras?nda y?llard?r bir ?banba?? olarak devam eden Kotur s?n?r?n tespitinde grev ald?.
Ruslar hem Do?u ve hem bat? cephesinde Osmanl? ordusunu yenilgiye u?ratt?. Ruslar Balkan lkelerini istila etti ve hatta ?stanbula yak?n Ye?ilkye kadar geldi. Ruslar ?stanbula 7 km. mesafedeydiler. Bu geli?me zerine 3 Mart 1878de Ayastefanos (Ye?ilky) Antla?mas? ve ate?kesi imzaland?. Anla?man?n ?artlar? ok a??rd?. Osmanl? Devleti Balkanlar? kaybettikten ba?ka, Do?u Anadoluda Batum, Kars, Ardahan, Artvin, Do?u Beyaz?t ve Ele?kirt Ruslara b?rak?l?yordu. Ruslar ayr?ca Ermenistan ve Giritte reform yapt?rma haklar?n? elde ediyordu. Prusya Devleti Ba?bakan? Bismarck ncl?nde, Ayastefanos Antla?mas?n?n ?artlar? hafifletilmek zere, 3 Haziran-3 Temmuz 1878 tarihlerinde Berlinde bir konferans dzenlendi. Konferanstan nce ?ngilizlerin Berlin kongresinde Osmanl? Devletini desteklemesi iin Do?u Akdenizde stratejik neme sahip K?br?s adas?n?n egemenli?i 4 Haziran 1878de geici olarak ?ngiltereye b?rak?ld?. Berlinde Ayastefanos Anla?mas?n?n ?artlar? hafifletilse de, Ruslar?n toprak kazanlar?n?n nemli k?sm? onayland? ve Osmanl? Devletinin Balkanlardaki varl??? bir mddet devam etti. K?br?s Szle?mesi ile ?ngiltere Osmanl? topraklar?nda zellikle Ermenilere ynelik reform yapt?rma haklar?n? elde etti. Bu dnemde, ?ngilizlerin en nemli amac?n?n Ermenileri Rus etkisinden kurtarmak ve Ermenileri Rusya ve ?ran topraklar?ndan Anadoluya kayd?rmakt?. ?ngiltere ve bilhassa ?stanbul (Konstantiniyye) bykelisi Henry Layard, Kk Asyada ?ngiltereye ba?l? bir Ermenistan smrgesi yerine Osmanl? Devletinin Hindistana benzer bir ?ngiliz smrgesi olmas?n? Lord Salisburye tavsiye etmi?ti. ?ngilizler insani yard?m yoluyla stratejik ve politik amalar gdyorlard?. Sutherland Dknn Osmanl? Devletinde baz? ekonomik ama pe?inde oldu?u grlmektedir. Zonguldak Kmr Havzas?ndan baz? imtiyazlar pe?inde olmas? ve F?rat Demiryolu Hatt? projesini ortaya atmas?n?n ?ngilizlerin emperyalist ?karlar? ile ilgili oldu?u unutulmamal?d?r. 1870li y?llarda ?ngiliz aristokratlar?n?n yard?m fonlar? kurmalar? Emperyalist ?nsaniyetilik olarak adland?r?lmaktad?r.
?ngilizlerin Anadoluda Askeri Konsolosluk Projesi 1879 y?l?ndan itibaren Osmanl? Devletine atanan ?ngiliz Askeri Konsoloslar? (Askeri Ata?eler) zellikle Do?u ve Gney Anadoluda Hristiyan az?nl?klar?n haklar?n?n daha iyi koruyamaRusya ve ?ngiltere aras?nda ya?anan rekabet Sultan II. Abdlhamitin politik manevra gcn s?n?rlam??t?r. ?ngilterenin btn amac?, Hint Ticaret Yolunun tehlikeye d?mesini ve Ruslar?n Bo?azlar ve Anadolunun kontroln eline geirmesini nlemeye ynelikti. Londra bu yzden, toprak btnl? olan zay?f ve etkisiz bir Osmanl? Devletini Rus Egemenli?ine tercih etti. ?ngilizlerin 1870li y?llardan 1914 y?l?na kadar Osmanl? Devletine destek ve yard?m politikas?n?n K?r?m Sava??nda oldu?u gibi bizzat cephede birlikte olmak yerine, daha ok askeri yard?m, Osmanl? ordusunun organizasyonuna yard?m, ve insani yard?mlara yneldi?i anla??lmaktad?r. 22 GEL???M ERZURUM ARALIK 2020 23 malar? ve Ruslara kar?? blgede gerekli askeri amal? topo?rafik inceleme ve ara?t?rmalar yapmalar? iin gnderilmi?lerdi. ?lk askeri konsolos olarak daha nce 1880 y?l?na kadar Filistin ve Sinada uzun y?llar Filistin Ara?t?rma Fonu hesab?na ara?t?rma ve incelemeler yapan Charles Wilson Anadolunun ortas?ndaki Sivasa atand?. Wilson Sivasta Ba?konsolos nvan?yla askeri konsolosluk yapt?. Erzuruma 1877-78 Osmanl?-Rus harbinden sonra Ekim 1878de Konsolos Vekili olarak atanan Yzb. Henry Trotter ve Trabzona atanan Alfred Biliotti nemli ki?ilerdi. Henry Trotter daha sonra May?s 1879da Erzurum Konsolosu oldu ve askeri Konsoloslu?a 13 Temmuz 1879da Bulgaristan S?n?r Tespit Komisyonu yesi William Everett atand?. ?ngiltere 1882de askeri konsolosluk projesinden tmyle vazgeti. Ruslar 1880 y?l?nda M.Maksimovu Diyarbekir merkezli Kurdistan konsoloslu?una atay?nca, ?ngilizler tela?a kap?ld?. Bunun zerine,1884 y?l?nda William Everett; Erzurum, Diyarbak?r, Harput, Mu? ve Van illerini kapsayan blgeye Krdistan Konsolosu olarak tayin edildi ve 1888 y?l?na kadar bu greve devam etti.
SONU Rusyan?n tahrik ve deste?iyle Ermenilerde ayr?l?k? ak?mlar glendi ve Osmanl? Devletinden ba??ms?z bir devlet kurma hayali ile isyan ?karma hareketleri art?k blgede grev yapan ?ngiliz konsoloslar?n?n da dikkatini ekti. Erzurum Konsolosu Everett , Erzurumdaki Ermenilerin evlerinin silah deposu haline geldi?ini ve isyan iin haz?rl?klar yap?ld???n? Londraya bildiriyordu. Mart 1883te Trabzonda ki ?ngiltere Konsolosu Alfred Billiotti ; Ruslar?n Erzurum ve Trabzonu tekrar i?gal etmek istedi?ine dair rivayetleri rapor etti. Trabzon Rusya Konsoloslu?u ?anslyesi arkovskinin 3 y?l boyunca Trabzon ve Erzurum aras?ndaki blgede incelemeler yapt???n? rapor etti. arkovskiden sonra , Rus Konsoloslu?undan bir subay?n tercman ile Trabzon blgesinde yo?un seyahatler yapt???n? bildirdi. Benzer ?ekilde ?ngiltere Erzurum Konsolosu William Everett ,Ruslar?n sinsi ve insafs?z bir ?ekilde Ermeni Platosuna egemen olmak istedi?ini bildirdi. ?ngiltere Trabzon konsolosu Alfred Billiotti Ruslar?n Kafkasyada 75000 ki?ilik askeri gc oldu?unu rapor etti.1894-1895 Ermeni isyanlar?ndan sonra, ?ngiltere Anadolu da bulunan Konsolosluklar?n? glendirerek, askeri ata?eler grevlendirdi. Balkan ve I. Dnya Sava?lar?na kadar, ?ngiliz ve Ruslar?n birbirlerini kontrol siyaseti gttkleri grlmektedir.
YARARLANILAN KAYNAKLAR : Alexander Innes Shand, The Life of General Sir Edward Bruce Hamley,2 Cilt,William Blackwood and Sons,Ediburg and London 1895. Hakan Yavuz, European Diplomacy and the Exclusion of the Ottoman Other ,Hakan Yavuz ve Peter Sluglettin editrl?n yapt??? Utah Series in the Middle East Studies serisinde yay?nlanan War and Diplomacy:The Russo-Turkish War of 1877-1878 and the Treaty of Berlin ba?l?kl? kitap,University of Utah Press,2011. John Fisher, Outskirts of Empire:Studies in British Power Projection,Routledge, 2019. ?lber Ortayl?, ?mparatorlu?un En Uzun Yzy?l?,Kronik Kitap,?stanbul 2018. W.N.Medlicott,The Congress of Berlin and After : A Diplomatic History of the Near Eastern Settlement 1878-1880,Frank Cass &Co Ltd, 1963. Quintin Barry,War in the East:A Military History of the Russo-Turkish War 1877-78,Helion Company,2012. Report and Record of the Operations of the Stattford House Committee fort he Relief of Sick and Wounded Turkish Soldiers ,Russo-Turkish War 1877-78, Spottiswoode &Co.,London 1879. Sabri Ate?, Ottoman-Iranian Borderlands:Making a Boundary,1843-1914,- Cambridge University Press,London 2015. Sarah Roddy, Julie-Marie Strange, Bertrand Taithe,Charity Market and Humanitarianism in Britain ,1870- 1912, Bloomsbury Academic ,London 2019. C.M.Watson, The Life of Major General Sir Charles William Wilson,John Murray,London 1909.