Bir lkede retimin yani teknik ifadesiyle Gayrisafi Yurtii Has?lan?n (GSY?H) ki?i ba??na d?en miktar?n?n artmas?na iktisadi byme ya da byme; byme ile beraber sosyal gstergelerin iyile?mesine ise iktisadi kalk?nma ya da kalk?nma denilmektedir. Kalk?nma kavram? gnmzde geli?me ile de e? anlaml? olarak kullan?lmaktad?r. Byme ve kalk?nma hedefi her lkenin temel hedefleri aras?nda ilk s?ray? almaktad?r. lkeler aras?nda byme ve kalk?nma konusunda rekabet ya?anmakta her lke dnya has?las?ndan daha fazla pay almay? hedeflemektedir. Bu hedef lkemiz iin de byk nem ta??maktad?r. Gemi?ten gnmze lkemizi yneten siyasi ve brokratik kadrolar bu hedef do?rultusunda abalar sarf etmi?lerdir. Byme ve konumuz a?s?ndan daha kapsaml? olan kalk?nma a?s?ndan konuyu ele al?rken nce kalk?nman?n tarihine ve kalk?nman?n ieri?ine de?inmek yararl? olacakt?r.
Kalk?nma konusuna gemeden nce Sanayi Devriminin bilinmesi ve Sanayi Devriminin etkilerinin anla??lmas? nemlidir. ?nsanl?k tarihinde dnem aan ve kapatan birtak?m olaylar vard?r. Bu olaylar?n byk o?unlu?u sava?lar?n ve askeri harekatlar?n sonucunda ortaya ?km??t?r. Ancak sanayi devrimi bundan mstesna olup etkileri bak?m?ndan da ok gl bir harekettir. O kadar gl bir harekettir ki gnmzdeki birok sosyal, siyasal ve ekonomik olgunun gerekle?mesinde ya da gerekle?memesinde ciddi pay sahibidir.
Sanayi Devrimi Avrupada ortaya ?km??t?r. Sanayi Devrimi ncesinde Avrupada feodal bir tar?msal retimin varl??? sz konusuydu. Yani bir tarafta gc elinde bulunduran derebeyleri, krall?klar ve kilise bulunurken di?er tarafta topra?a ba?l? olarak ya?ayan ve serf olarak adland?r?lan kyller bulunmaktayd?. Serfler kar?n toklu?una ya?ayan ve al??an kesimi ifade etmekteydi. Konuyu tarihilere b?rakarak devam etmek gerekirse Avrupadaki icatlar ve zellikle gemilerde kullan?lan buharl? makinenin retimde de kullan?labilece?inin anla??lmas?, smrgelerden ucuza hammaddenin temin edilmesi ile birle?erek fabrikala?ma hareketini art?rm??, kylerde bo?az toklu?una ya?ayan serfler byk ?ehirlere g ederek i?i olarak al??maya ba?lam??lard?r. Bunun sonucunda kitle retimi artm?? Avrupada ve ABDde byme ve zenginle?me h?zlanm??t?r. Bu dnemde hkim iktisadi doktrin, Klasik ?ktisat dedi?imiz d?n KALKINMA KAVRAMINA KISA B?R BAKI? Prof. Dr. Selim BA?AR 1929 sonras? Avrupada ve ABDde devletin ekonomiye mdahale etmesi gerekti?ini ileri sren Keynesyen ?ktisadi d?ncenin hkim olmas? ile birlikte hkmetler piyasalara mdahale etmi?lerdir. Kalk?nma a?s?ndan nemli olan bu mdahaleci yakla??m?n kabul sonras? II. Dnya Sava?? ortaya ?km?? ve 1945 y?l?nda sava? sona ermi?tir. Sava? sonras? ba?ta Avrupa olmak zere dnyadaki birok lke harabeye dnm?tr. 36 GEL???M ERZURUM cedir. Ekonomide do?al bir dzenin oldu?unu, insanlar?n faydac? olmalar?n?n toplumun faydas?n? art?raca??n?, devletin ekonomik hayatta yer almas?n?n yanl?? olaca??n? ileri sren bu gr? ile birlikte piyasalara mdahale edilmemi? ve di?er bir deyi?le gl olan?n zay?f olan? ezmesinin do?al kar??land???, bunun do?al dzenin bir paras? oldu?u kabul edilmi?tir. Bu gr?n etkinli?i 1929 Byk Burhan?na kadar srm? ve retilen mallar?n sat?lamamas? nedeniyle ekonomiler kme noktas?na gelmi?tir.
1929 sonras? Avrupada ve ABDde devletin ekonomiye mdahale etmesi gerekti?ini ileri sren Keynesyen ?ktisadi d?ncenin hkim olmas? ile birlikte hkmetler piyasalara mdahale etmi?lerdir. Kalk?nma a?s?ndan nemli olan bu mdahaleci yakla??m?n kabul sonras? II. Dnya Sava?? ortaya ?km?? ve 1945 y?l?nda sava? sona ermi?tir. Sava? sonras? ba?ta Avrupa olmak zere dnyadaki birok lke harabeye dnm?tr. Bu dnemde Keynesyen Ekol n kabulnn de etkisi ile birlikte kalk?nma abalar? n plana ?km??t?r. Art?k devletler ncl?nde lkelerin ba?ta altyap?lar? olmak zere tamamen in?a edilmeleri gndeme gelmi?tir. Avrupa ve ABDde kalk?nma literatrnde nemli geli?meler ya?anm?? ve ok say?da teori ileri srlm?tr. Bu teorilerin bir k?sm?nda lkelerin yeniden in?a srecinde insan sermayesinin nemli oldu?u bu nedenle kalk?nman?n sadece fiziki yat?r?mlar? de?il insana yap?lacak yat?r?mlar? da kapsamas?n?n gerekli oldu?u ynnde gr?ler ileri srlm?tr. Bu gr?ler byk lde kabul grm? ve lkelerde fiziki yat?r?mlar yan?nda e?itim ve sa?l?k gibi alanlarda nemli ilerlemeler sa?lanm??t?r.
Bu k?sa bilgilerden sonra lkelerin kalk?nma abalar?nda ne kadar ba?ar?l? olduklar?na bakal?m. Bunun iin kalk?nma srelerinin llebilir ve de?erlendirilebilir olmas? objektif analizler iin nem ta??maktad?r. Bu kapsamda kalk?nma performans? ile ilgili olarak Dnya Bankas? 1960l? y?llardan ba?layan bir veri seti olu?turmu? ve kullan?c?lar?n hizmetine sunmu?tur. Bu veri seti haz?rlan?rken Gayri Safi Yurtii Has?la, Gayri Safi Milli Has?la, okulla?ma, karbondioksit emisyonu, do?umda beklenen ya?am sresi gibi de?i?kenlerden yararlan?larak hesaplamalar yap?lmakta ve lkelerin kalk?nm??l?k s?ralamalar? belirlenmektedir. Ayr?ca lkeler geli?mi?, geli?mekte olan ve az geli?mi? lkeler olarak s?n?fland?r?lmaktad?r. Geli?mekte olan lkeler de st orta ve alt orta gelir gruplar?na ayr?lmaktad?r.
Grld? gibi st orta gelir grubu iinde yer alan lkemiz, 2019 y?l? itibariyle GSY?H le?inde ula??labilir veriye sahip 184 lke iinde 19. s?rada yer almaktad?r. Di?er bir deyi?le lkemiz dnyan?n en byk 19. Ekonomisidir. Ki?i ba??na d?en GSY?H rakamlar? gz nnde bulunduruldu?unda ise lkemizin ula??labilir veriye sahip 184 lke iinde 74. s?rada oldu?u grlm?tr. Ekonomik refah? daha do?ru len bu veriye gre lkemiz 19. Byk ekonomi olmas?na ra?men bu retimden al?nan pay? gsteren ki?isel refah a?s?ndan daha alt s?ralardad?r. Bu s?ralamalar zaman dilimleri iinde de?i?ebildi?inden Trkiyenin s?ralamas?na e?itli y?llar itibariyle bakmakta yarar vard?r:
Grld? gibi lkemizin s?ralamas? 1960 y?l?nda ula??labilir veriye sahip 99 lke iinde 25 iken; 1980 y?l?nda ula??labilir veriye sahip 146 lke iinde 72 olarak gerekle?mi?tir. Son 20 y?ll?k dnemde ise lkemizin 74. s?rada yer ald??? grlmektedir. MAYIS 2021 37 lkelerin bymeleri yan?nda lke iinde de blgesel farkl?l?klar ortaya ?kmaktad?r. Bu durum dnyan?n en zengin ve kalk?nm?? lkeleri iin de geerlidir. lkemizde de blgesel kalk?nma farkl?l?klar? uzun y?llard?r gndemdedir. Trkiyedeki blgesel gelir farkl?l?klar?na ili?kin bilgi vermesi a?s?ndan Tablo 3e bak?labilir.
Grlebilece?i gibi 2019 y?l? itibariyle ki?i ba??na d?en GSY?H rakamlar? temel al?nd???nda en kalk?nm?? blgemizin ?stanbul, en geri kalm?? blgelerimiz Ortado?u Anadolu Blgesi oldu?u ifade edilebilir.
?nsani Geli?mi?lik Daha nce de belirtti?imiz gibi 1945 sonras? kalk?nma tart??malar?nda fiziki yat?r?mlar kadar insana yap?lacak yat?r?mlar?n da nemli oldu?u gr? a??rl?k kazanm??t?r. Bu kapsamda Be?er Sermaye kavram? gndeme gelmi?tir. Be?er Sermaye en k?sa tan?m?yla bir lkenin yeti?mi? insan gcn, temsil eder. Sanayi devrimi ile ba?layan vas?fl? i?gc ihtiyac?n?n kendi kaynaklar? ile kar??layabilen lkeler byme ve kalk?nma yar???nda her zaman avantajl? olmu?lard?r. Gnmzde sanayi a??ndan dijital a?a gei?te de be?er sermayenin nemi azalmam?? bilakis artm??t?r. Hatta geli?mi? lkeler di?er lkelerdeki yetenekli ve hnerli i?gcn transfer etmeye ba?lam??lar ve kendi retim srelerinde bu gten yararlanm??lard?r.
Dnya Bankas? Be?er Sermaye Endeksi sa?l?k ve e?itim ko?ullar?n?n i?i verimlili?ine yapt??? katk?lar? hesaplamaktad?r. Endeks, sa?l?k ve e?itim ltleri kapsam?nda bugn do?an bir ocu?un gelece?in i?isi-al??an? olarak verimlili?ini lmektedir. Endeks e?itli verilerden yararlan?larak hesaplanmakta ve s?f?r ile bir aras?nda de?er almaktad?r. Bu kapsamda endeksin hesaplanmas?nda beklenen okulla?ma y?l?, be? ya? alt?ndaki ocuklar?n geli?mesinde herhangi bir sorun olmayan k?sm?, be? ya?a kadar ya?ama olas?l???, 15-60 ya? aras? ya?ama oran? gibi de?i?kenler belli formllere gre bir araya getirilmektedir. Sz konusu endeks gnmzde yayg?n olarak kabul edilmekte ve birok al??ma iin referans noktas? olmaktad?r. Seilmi? lkelerin Be?er Sermaye dzeyleri ve s?ralamalar? Tablo 4te verilmi?tir.
Grld? gibi 2020 y?l? itibariyle Singapur, Hong Kong, Japonya gibi lkeler be?er sermaye stoku a?s?ndan st s?ralarda yer al?rken lkemiz ula??labilir veriye sahip 174 lke iinde 48. s?rada bulunmaktad?r.
Srdrlebilir Kalk?nma zellikle 1990l? y?llardan sonra gndeme gelen nemli bir tart??ma konusu da Srdrlebilir Kalk?nma kavram?d?r. Srdrlebilir kalk?nma gnmzdeki insanlar?n ihtiyalar?n? kar??larken gelecek nesillerin kaynaklar?n? yok etmemek olarak tan?mlanabilir. Bu a?dan bak?ld???nda zellikle evre konusu gndeme gelmektedir. Nitekim kresel ?s?nma, yenilenemeyen do?al kaynaklar?n tahrip edilmesi, evre kirlili?i gibi etkenler gnmzdeki retim ve tketim kal?plar?n?n sonucu olarak ortaya ?kmak38 GEL???M ERZURUM ta ancak bu olumsuz tablo gelecek ku?aklar?n ihtiyalar?n? kar??lamalar?n? zorla?t?rmaktad?r. Bu nedenle gnmzde olay?n kresel bir boyut kazand???n? sylemek yanl?? olmayacakt?r. Nitekim bir lkedeki evre felaketleri ya da baz? lkelerin evreyi tahrip edici retim teknolojileri kullanmalar? di?er lkeleri de etkilemektedir. Bu sebeple konunun uluslararas? boyutta ele al?nmas? nemlidir. Bu konuda Birle?mi? Milletlerin nemli abalar? vard?r. Birle?mi? Milletler evre rgt (UNEP) ve Birle?mi? Milletler Kalk?nma Program? (UNDP) evre ve kalk?nma konusunda nemli al??malar yapmaktad?rlar.
Bu kapsamda Birle?mi? Milletler ?klim De?i?ikli?i ereve Szle?mesi (BM?DS) 1992 y?l?nda kabul edilmi?tir. 194 taraf? bulunan Szle?me 21 Mart 1994 tarihinde yrrl?e girmi?tir. Szle?menin nihai amac?, atmosferdeki sera gaz? birikimlerinin tehlikeli boyutlara ula?mas?n? engellemektir. Bu kapsamda zellikle endstriyel kaynakl? sal?n?mlar?n azalt?lmas? konusunda lkelere sorumluklar yklenmektedir.
evre ile ilgili di?er bir aba yine BM?DS kapsam?nda kabul edilen Paris Anla?mas?d?r. Anla?ma, kresel sera gaz? emisyonlar?n?n azalt?lmas?n? amalamakta olup 4 Kas?m 2016 itibariyle yrrl?e girmi?tir.
Trkiyede evre Bakanl??? te?kilatlanmas?na giderek konuya verdi?i nemi gsteren lkelerden birisidir. Ancak belirtildi?i gibi zellikle byk lekli retim yapan lkelerin belli standartlara uymamalar? lkelerin kendi tedbirlerinin ba?ar?s?n? glgeleyebilmektedir. Bu kapsamda son y?llarda evre konusunda faaliyet gsteren sivil toplum kurulu?lar?n?n say?s?nda da nemli art??lar meydana gelmi?tir. zellikle kamuoyu yaratmaya al???lan bu abalar demokratik lkelerde zaman zaman nemli etkiler meydana getirebilmekte, hkumetlere ve firmalara evre hassasiyeti konusunda bask? yapabilmektedirler.
Sonu Kalk?nma gnmzde niversitelerimizde ders olarak okutulan bir disiplindir. Bu nedenle konuyu dar kapsaml? olarak ele ald???m?z bu yaz?ya istinaden sonular ve neriler geli?tirmek kolay olmamakla birlikte baz? noktalara de?inmekte yarar vard?r. Tarihsel sreten elde etti?imiz bilgiler bize insana yat?r?m?n nemini hat?rlatmaktad?r. Kalk?nm??l???n gelir, sa?l?k ve e?itim gibi nemli parametresi bulunmaktad?r. Gelir konusu daha ok byme ile ilintili bir konudur. Sa?l?kta da nleyici sa?l?k uygulamalar?n?n nemi kabul edildi?inden kalk?na konusunda belki de en nemli faktrn e?itim oldu?u sylenebilir. Nitekim e?itimli bir toplumun koruyucu sa?l?k konusunda da daha bilinli olmas? beklenir. Bu kapsamda lkemiz uzun vadeli bir program haz?rlayarak okul ncesinden niversite mezuniyetine kadar olan tm sreleri yeniden ele almas? elzemdir.
Srdrlebilir kalk?nma ba?lam?nda evre bakanl??? ve kalk?nma bakanl??? i? birli?i nem ta??maktad?r. Yine blgesel kalk?nma farkl?l?klar?n?n azalt?lmas? iin blgesel kalk?nma ajanslar?n?n yetkileri ve fonlar? art?r?lmal?, en az geli?mi? blgelerimize ncelik verilerek selektif politikalar uygulanmal?d?r. Trkiyenin planl? ekonomi modeline ba?layarak Devlet Planlama Te?kilat?n? kurdu?u 1960l? y?llardan sonra kalk?nma planlar? haz?rlanm?? ve uygulanm??t?r. Bu planlar zaman zaman istenileni verememi? ve daha sonra bu politika terk edilmi?tir. Ancak gnmz ?artlar?nda planlar?n gemi?teki uygulamalardaki eksiklikler gzden geirilerek tekrar gndeme gelmesi tart???labilir. Nitekim kalk?nma kavram? ok boyutlu bir nitelik ta??d???ndan ngrlebilirlik a?s?ndan plan ve hedefler nemlidir. zellikle srdrlebilir kalk?nman?n eskisinden daha fazla nem arz etti?i d?nlrse kurumlar aras? entegre bir hareketin nemi anla??labilir. Kalk?nma konusunda niversitelerimize ve sivil toplum kurulu?lar?m?za da byk grevler d?mektedir. niversitelerimizin kurulduklar? yreler ile ilgili al??malara ncelikler vererek elde edilen sonular? payla?malar? politika yap?c?lar iin nem ta??maktad?r. Hem lke genelinde hem yerel dzeyde faaliyet gsteren sivil toplum kurulu?lar?n?n al??malar? ve kalk?nma ajanslar? ile niversitelerin i? birli?i iinde al??malar? da kalk?nma srelerine katk? sa?layabilecektir.