Kendine bin y?l?n hesab?n? verenler dnyan?n bir k?esinde ya?amazlar. Onlar?n vatan? yeryzn bir utan bir uca sar?p sarmalar. Zaman, onlar iin ne gemi?te kalan ne de henz gelmemi? oland?r. Onlar iin zaman, zerine kelimeler yazd?klar? bo? bir sayfad?r.
Johann Wolfgang Von Goethe, dnya insanl?k ailesinin en zel isimlerinden biri. 1749 y?l?nda Almanyada do?an Goethe edebiyat? olmas?n?n yan? s?ra bir ressam, do?a bilimci ve siyasetidir. Farkl? kltrlere, dillere, inanlara kalbini korkusuzca aan bu deha dnyaya ait bir insan olmak ne demektir? sorusunun ete kemi?e brnm? bir yan?t?d?r. Goethe iin de?erli olan ?u millete, ?u inanca ait olan de?ildir, de?erli olan bizatihi de?erlidir. E?er iine do?du?unuz kltr Goetheden okursan?z kendinizle hi olmad??? kadar gurur duyabilirsiniz. O, her an gzmzn nnde olsa da gremedi?imiz ?eye derinlemesine nfus ederek kalbine alan, sanatsal dehas?yla onu bize berrak bir biimde sunan ki?idir.
Goethe, Hz Muhammed iin yazd??? Muhammed Kasidesini kaleme ald???nda 23 ya??ndad?r. Kasidenin de iinde yer ald??? Do?u-Bat? Divan?1 isimli eserinin etkisi o kadar byktr ki hi beklenmedik yerlerde tarihe e?lik eder. 1925 yaz aylar?nda Alman bir gen Kuzey Denizindeki Helgoland Adas?na gider. 23 ya??ndad?r ve zm zor bir fizik problemi taraf?ndan ele geirilmi?tir. Szn etti?imiz gen Werner Heisenbergtir. Kuantum kuram?n?n yap?s?n? olu?turmaya izin veren fikri bulan ki?i. Fizik biliminde herkesin akl?n? kar??t?racak olan bu gencin o adada bir problemle u?ra??rken verdi?i molalarda Do?u-Bat? Divan?ndan ?iirler ezberledi?ini biliyoruz.
Do?u-Bat? Divan? hala dnya entelektellerinin ba?ucunda durmaktad?r. Divan, elbette Bat?da gsterdi?i etkiyi Do?uda gsterememi?tir. Bunun nedeni kendimizi dnyaya ait hissetmiyor olu?umuzda aranmal?d?r. Goethenin asl?nda Mslman oldu?u na dair bir tak?m sylentilere verdi?imiz dikkati eserin kendisine vermememizin bir nedeni de kendi inanc?m?za nitelikli bir ilgi duymay???m?zdan kaynaklan?yor olsa gerek.
Peki bizim bile duymad???m?z bu derin ilgiyi ok gen ya?lardan itibaren Goethe neden duymu?tur?
Bu soruya yan?t verebilmek iin ncelikle sz edilen tarihlerde Avrupa entelijansiyas?nda (ayd?nlar toplulu?u) tekini tan?maya dnk bir heyecan?n ba? gsterdi?ini hat?rlamak gerekir. Ayd?nlanma hareketi H?ristiyanl?k d???nda dini gr?lerle tan???kl??? te?vik ediyor hatta bu farkl? gr?lerin tan?t?lmas?n? kendine vazife olarak gryordu.3 Ayd?n iin dnya kendine ait bir yurt haline geliyor ve kendi yurdunu tan?ma ciddiyetiyle meselelere yakla??l?yordu. Goethe ve onu etkileyen di?erlerinin ?slama duydu?u ilginin temelinde bu ayd?nlanma hareketinin oldu?unu belirtmek hayati nem ta??maktad?r. nl filozof Leibniz?n 1710 y?l?nda Allah?n Ltufkrl???, ?nsan Hrriyeti ve Ktnn Sebebi zerine Bir Deneme isimli makalesinde Hz. Muhammedden vgyle 6 Mommsen, Goethe ve ?slam, s. 20. bahsetti?i hemen ard?ndan dini tolerans?n ba? temsilcisi say?lan Lessingin bir ak?l dini olarak ?slama dikkat ekti?ini belirtmeliyiz.4 Herdere gelince; o Goethe zerinde as?l etkiyi yaratm?? ki?idir.
?nsanl?k Tarihinin Felsefesine Dair Fikirler isimli eserinin 19. Blmnde Hz. Muhammedin Allah?n birli?i inanc? iin ulv heyecan?n?, temizlik, namaz ve hay?r i?leri yoluyla Ona hizmet etme tarz?n? hayranl?kla dile getirir. Herder, Mslmanlar?n ula?t??? kltr seviyesini yksek bir dzey olarak tan?mlamakta ve Kuran iin ?unlar? sylemektedir;
?ayet Avrupan?n Alman galipleri, Araplar?n Kuran? gibi dillerinde klasik bir kitaba sahip olsalard?, bu Latince kitap (Kitab-? Mukaddes) asla dillerinin maliki olmazd? ve ayn? zamanda soylar?n?n bir o?u ?lg?nca helak olup gitmezdi.
Herderin Kuran? bir dil abidesi olarak vmesi Goetheyi derinden etkiliyor ve o da ?yle diyor;
Kuran?n slubukati, byk, mthi? ve yer yer gerekten ulvidir.
Mommsen gerekten ulvdir ifadesinin Goethe da?arc???nda bir ?aheseri tasvir etmek iin kullan?ld???na dikkat ekiyor.6 Onu etkileyen yegane ?ey dil de?il elbette, Kuran metninin ieri?ine duydu?u ilgi, metni anlamaya dnk aba, tesiri alt?nda kald??? ayetlerin yap?p etmelerini etkilemesi, tm bunlar Goethenin mr boyunca devam ediyor.
Halime: Beni korkutma sevgili o?lum, seni gn bat?m?ndan nce bekliyorum. Taze genli?ini gecenin tehlikelerine maruz b?rakma.
Muhammed: Kafirler iin gndz de gece gibi lanetlidir. Kara kurba?an?n zehri ekti?i gibi gnah da kendine eker felaketi. te yandan fazilet de ?u gk kubbenin alt?nda bir nazarl?k misali en hay?rl?, sa?l?kl? hava kresini etraf?m?zda muhafaza eder.
Halime: Bylesine yaln?z bir sahrada, e?k?yadan hibir gece emin de?ildir.
Muhammed: Ben yaln?z de?ildim. Allah?m ltufkrca yan?ma yakla?t?.
Halime: Grdn m Onu?
Muhammed: Sen grmyor musun onu? Her sessiz kayna??n ba??nda, ye?eren her a?ac?n alt?nda, sevgisinin tm s?cakl???yla benimledir. Nas?l mte?ekkirim Ona. O, g?sm at?, kalbimin zerindeki kat? rty kald?rd? ki Onun ismini hissedebiliyorum.
Halime: Rya gryorsun! G?sn a?lm?? olsa sen ya?ayabilir misin?
Muhammed: Beni anlamay? ?renesin diye senin iin Allaha yakarmak istiyorum.
Goethenin kaleminden ?km?? bir sahne bu. Nas?l da hakim Hz. Muhammedin ocuklu?una dair detaylara Bu sahnede de geen g?sn a?l4 GEL???M ERZURUM mas?, g?sn geni?letilmesi meselesi Goetheyi derinden etkilemi? konulardan biridir. ?n?irah Suresinin ilk ayetlerinde geer bu ifade; Biz senin g?sn geni?letmedik mi? Belini bken o yk senden al?p atmad?k m??...
Benzer bir ifade Th Suresi 26. Ayette Hz. Musan?n dilinden bir dua olarak belirir; Rabbim! G?sm geni?let! 1772 y?l?nda Goethe, Herdere bir mektupta ?yle der;
Musan?n Kuranda dua etti?i gibi dua etmek istiyorum; Tanr?m, g?sme ferahl?k ver!
Goethe ayn? y?l Muhammed Kasidesini yazar.
Kayal?klardan f??k?ran,
?u ne?e p?nar?na bak?n,
Bir y?ld?z ak??? sanki;
Bulutlar zerinde
Yce ruhlar beslemi? genli?ini
Derununda koruluktaki kayal?klar?n.
Taptaze genli?iyle,
S?yr?l?p bulutlardan
Raks eder gibi iner mermer kayalara
Hayk?r?r sevincini yine
Sinesinden asumana.
Katm?? da nne rengarenk ak?llar?
Srklyor da? geitlerinden
a?a??,
Ve bir nder azmiyle
Gtryor beraberinde,
Nice karde? p?narlar?.
Vadilerden a?a??
ieklenir geti?i yerler,
Ve imenler solu?uyla ye?erir
Kaside, Hz. Muhammedin nas?l dn?trc bir ya?am kayna?? oldu?unu berrak szcklerle bezeyerek sunmaya devam ediyor. ?iirdeki estetik t?pk? Hz. Musan?n duas?n?n kabulne benzer bir ferahl?k veriyor insan g?sne. Goethenin de duas? kabul olmu? olmal? nk ancak g?s geni?leyen tekileri de feraha davet edebilir.
Senail zkan?n ?u tespitine kulak vermeli; Byk medeniyet ve kltrleri dhiler yarat?r; nk dhiler, zihni ve kalbi evrensel de?erlere a?k d?nrlerdir. Bu d?nr ister ?air, ister filozof, ister mimar yahut heykelt?ra?, ister mzisyen yahut ressam olsun, e?er dima?? ve kalbi evrensel estetik ve etik de?erlere a?k de?ilse insanl?k iin kal?c? eserler vermesi mmkn de?ildir. Gz ba?ka medeniyetlere, kltrlere ve dolay?s?yla dinlere kapal? mtefekkirler, dolap beygirinden farks?zd?rlar ve do?rusu ne rettiklerinin de ?uurunda de?ildirler. Bu neviden mtefekkirlerin mrekkeplerine, Goethenin tabiriyle, oka su kar??m??t?r.
Dhilere benzemek iin ne yapmal?? Belki onlar gibi kal?c? eserler veremeyiz, ad?m?z onlar gibi dnyada duyulmaz ama zihnimizi ve kalbimizi dnyaya amay? deneyebiliriz. Bu esas?nda Goethenin kalbine ald??? ?slam Gelene?ine yakla?mak demek ayn? zamanda. ?nsanl?k ailesine do?ru att???m?z her ad?m kayal?klardan f??k?ran ne?e p?nar? Gzel Muhammedin dinine do?ru at?lan bir ad?md?r. Onun dini ?ayet tm insanl??? kucakl?yor olmasa ne Goethe ne de di?erleri kendilerine Muhammedin yan?nda bir yer bulabilirlerdi.
Allah dileseydi sizi tek bir mmet yapard?! (Maide 48) Ama yle yapmad? ve nedenini ayn? ayette a?klad?; ?yi i?lerde yar???n diye.
?nsanl?k ailesinin sekin znesi Goethenin, ?slamdan etkilenmesini Mommsen nedene ba?l?yor;
Birinci neden Hz. Muhammedin ki?ili?i ve insanlar aras?nda bir eli olarak faaliyet gsterme ?uurudur. ?kinci neden Kurandaki tevhit anlay??? iken di?er neden ?slam?n dnyaya da dnk olmas?d?r. Goethe, a?da?? H?ristiyan arkada?lar?n?n aksine dnyay? bir ah-? figan vadisi olarak grmeden al??maya ?evkle ba?l? olmas?n? bu d?ncenin onu te?vik etmesine ba?lamaktad?r.
Sz Goetheye ait bir ?iirle kapatal?m;
Mlkiyet:
Biliyorum ki ben,
Ruhumdan ak?p gelmek isteyen d?nceler
d???nda,
Hibir ?eye sahip de?ilim.
Biliyorum ki ben,
Tatl? bir sevgiyi, kk bir sevinci tatt???m
anlar d???nda,
Hibir ?eye sahip de?ilim.
Kasidenin tamam? Goethe, Do?u-Bat? Divan?ndan okunabilir.