Palandken sadece da? de?ildir. Efsaneleri, hikyeleri, masallar? ile tarihin derinliklerinden gnmze ???k tutan kltrel co?rafyad?r. Yz y?llar iinde neler ya?am??, neler grm?, neler retmi?... Do?udan gelen kavimler, do?udan gelen ordular? hep kar??layan olmu?tur. Onun iin ?air;
"Palandken yce da?
Alt? mor smbll ba?
Seni vermem ellere
Nicei bu can?m sa?"
derken Asl?'s?n?n pe?ine d?en Kerem'de Deveboynu'ndan geerken kara, tipiye yakalan?r ve
"Erzurum'un gediyine
varanda
Onda grdm brem brem
gar gelir
Lele dedi; Gel, bu yoldan
gay?dag,
Dedim; Lele, gayretime ar
gelir"
A??klar?n saz?nda sze dklrken Tarih can?n? bu topraklar iin sebil gibi ak?tan Trk Milletinin oldu?unu gstermi?tir. Milattan nce 3000'lerde O?uz boylar? buralar? yurt edinmi?ler. Sava?m??lar, bar??m??lar... Din de?i?tirmi?ler, ibadethaneler in?a etmi?lerdir. Sakalar, ?skitler, K?paklar ve O?uzlar hep buralar? kendilerine yurt edinmi?ler.
Palandkenler; Pasin ovas?n?n bat? ucunda ba?lay?p at-Karl? Ova istikametinde giden s?rada?lar toplulu?udur. Hamam Deresi ile Topda??'ndan ayr?l?r. Deveboynu ?eklini alm??t?r, do?usu Erzurum'dan ?kan kara yolu Pa?a P?nar?, Hamam dersi ile devam ederken Uzun Ahmet kynden dnerek Tekman'a do?ru yol alabilirsiniz veya Hasankale'ye gidebilirsiniz.
Tarih buradan ?ekillenmeye ba?lar. Osmanl?- Rus Sava??n?n cereyan etti?i yerlerin ba??nda ?lave Tabya, Uzun Ahmet, A?z? Kesik, Gez tabyalar? ile devam eder Ejder Tepesinin bat?s?nda yakla??k 3000 metrede Byk ve Kk Palandken tabyalar?yla ?ehrin savunmas? yap?l?r...
Tekman taraf?ndan veya Erzurum taraf?ndan da?a ?karsan?z zirvelerde btn tarihsel ihti?am?yla, Trk i?isinin el eme?i, gz nuru ile yapt??? tabyalarla kar??la??rs?n?z. Gitti?iniz mevsimlere gre her tonda iek sizi kar??lar. Yaz?n ieklerle sslenen Palandken tabyalar? k???n beyaz rtsne brnr. Gney ve do?u cephesinden bakt???n?zda toprak y???nlar?, kuzey ve bat? cephesinden bakt???n?zda kesme siyah ta?tan yap?lm?? an?tsal bir yap?yla kar??la??rs?n?z. Bir elin parmaklar? gibi topra?a yerle?mi?, eyvan yap?l?, ta? avlulu, parmaklar gibi da??n e?itli noktalar?na do?ru uzanan dehlizler ve nak??l? kemerler sizi yz y?l tesine ta??r. Lo? dehlizlerde, bo? avlularda, mazgallarda geen zaman ve tarih... Gzlerinizi yakan bir kf kokusu, sessizlik ise kulaklar?m?z?n dinlendi?i tenimize dokunan ince bir serinlik Skta dokunman?n, zaman? hissetmenin karma??k girift hissiyat? iinde dudaklar?m?zda dualar, gzlerde ya?lar, bir ryay? ya?ars?n?z. Birden ?airin m?sralar? akl?m?za gelir:
"A?alarda tek tk sar?
yapraklar
Yaz desem, bir tuhaf... Gz
desem de?il!
Sonra Palandken... Sanki
Kafda??
Gnl duman duman, kz
desem de?il!
?u kesme ta?lara yaslanm??
asker
Kim bilir ka sabah ufka
bak?p da
Kynde yar?n?, ceddini
anm??..."
Evet 2. Abdlhamit dneminde yap?lan bu tabyalar sanki bize dn unutmay?n yar?n? hat?rlay?n dercesine bizim uzakla?mam?z? seyrederken 1938 sonras?nda bugnk Palandken kayak tesislerinin kar??s?nda yap?lm?? beton koruganlar ile misafirlerini kar??lar. Kal?nl??? 2 metreye varan koruganlar muhtemel bir dnya sava??na gre yap?lm?? ve ?krler olsun ki ihtiya duyulmam??t?.
Palandkenlerin Tekman taraf?nda Evliya elebinin anlatt???na gre Belam Baura'n?n mezar? vard?r. Hz. Musa'n?n vezirlerinden oldu?u rivayet edilen ilmi son derece ileri seviyede bulunan Belam yapt??? hatalar yznden kaar ve Palandkenlerin gney yamalar?nda lr. Mezar?n oldu?u yerlerde biten otlar? hayvanlar bile yemez... Hal byle iken etrafa yay?lan pis kokuda burunlarda ac? kokulara sebep olmaktad?r. Ancak yine de ?airin m?sralar? bu kokuyu siler atar.
"Gn karla uyur, karla uyan?r
Palandkende
Y?ld?zs?z dnyada tane tane
kar ???ldan.
Ve Palandken, tarihe
sokulmu? haner
Senin yan?nda Allaha dua
ba?kala??r.
A?lan avulara tane tane kar
ya?ar".
??te bu kar tanelerini uzay?n derinliklerini izlemek, gzlemek iin yap?lan Atatrk niversitesi taraf?ndan Uzay bilimlerine ok katk? sa?layacak gzlem evi art?k Palandkenlerin zenginli?i olacak.
Da??n Kuzey yznde ise Sahabe oldu?u rivayet edilen Abdurrahman Gazi hazretlerinin kabri ok nemli gezi ve seyir mevkidir. Hz. Osman Rh. Dneminde ?slam ordular? Erzurum'a gelir. Bizansl?larla Mslmanlar sava?a tutu?ur. ??te o sava?ta bulunan Abdurrahman Gazi rivayete gre ?ehit olur ve bulundu?u yere defnedilir. Ad?na Osmanl?lar dneminde zaviye kurulur ve zaviyadar olarak ?brahim Hakk? Hazretleri getirilir. Yaz k?? ziyaret edilen alan sadece Erzurumlular iin de?il tm Trkiye'de nemli bir ziyaret yeri olarak bilinir.
Palandken ayn? zamanda efsanelerle an?l?r ki bunlardan birde "Ejderha" d?r. Abdurrahman Gazi Trbesinin stnde "Sultan Sekisi" adl? bir yer vard?r. Bu yer Erzurum kltr hayat? iin nemlidir. 1960 ncesi Ahi gelene?i gere?i ?ed ba?layacak ustal?k berat?n? alacak kalfalar K?r?ehir'den gelen Ahi pirlerinin e?li?inde davul-zurna al?narak nce yemekler pi?er, afiyetle yenir sonra dualar ile ustalar kalfalar?n?n pe?tamal?n? ba?lar ?ed ku?at?r ve kalfa ustan?n eli perek berat?n? heyet huzurundalard?. ??te Sultan Sekisinin do?u taraf?nda uzaktan bak?l?nca Ejderhay? and?ran ta? y???n?n?n grrsnz. ok eski tarihlerde hava bulutlanm?? bulutlar?n iinde bir ejderhan ?karak halk?n ime suyu kayna?? olan Pa?ap?nar?'n?n nn keser... Su almaya gelenleri yutar, ?ehir susuz kal?r. Hi gnah i?lememi? bir dervi? bulunur ve onun okudu?u dua sonras?nda ejderha ta? kesilir bylece ?ehir kurtulmu? olur. ??te palandkenler byle efsaneleri ba?r?nda ta??yarak gnmze gelmi?lerdir.
Palandkenlerin kuzey yamac?nda 16 yzy?lda ya?am?? "Binbir Hatim" gelene?ini ba?latm?? Pir Ali Baba trbesi de buradad?r. Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Sleyman dneminde ya?ayan ve sahip oldu?u de?irmenlerin gelirlerini Kuran-? Kerim Okuyacak haf?zlara vakfetmi? bylece Palandken da??n?n bir de?erini de bizlere hat?ra b?rakm??t?.
"Bir garip lm? diyeler
gnden sonra duyalar
So?uk su ile yuyalar"
?yle garip bencileyin m?sralar? Palandken eteklerinde metfun bulunan Yunus Emre, Tapduk Baba'ya da ev sahipli?i yapar. Da??n kuzey yamalar?nda Dutu (Tuzcu) ky mezarl???nda medfun bulunan bu iki ki?iye ait mezarlar ?ehrin gnl dnyas?ndaki yerini bizlere hat?rlat?r.
Sonbaharda ba?layan kar ya???lar? da?a ayr? bir gzellik byk bir zenginlik kazand?r?r. Kar derinli?i iki metre, metreye ula??r. Bu karlar zamanla buzula dn?r, yaz?n en s?cak anlar?nda bile Erzurumun buz ihtiyac?n? kar??lard?. Buzdolaplar? yoktu. ?nsanlar serinlenmek dudaklar?n? ?slatmak istedi?inde Temmuz, A?ustos aylar?nda gece yar?s?nda e?ek kervan?yla da??n tepelerine, derin vadilerine gidip buzlar? kesip teneke kaplara yerle?tirip ?ehre getirip satan insanlar vard?. Bu zellik iklim de?i?ikliklerine ve ?ehrin da? eteklerine kadar uzamas?yla s?cakl?k de?i?imine sebep oldu. Bunun neticesinde 1970 sonras?nda art?k buzullar eridi. Ekonomik de?eri de sonlanm?? oldu.
zellikle 1970 sonras? yayg?nla?an kayak yapma arzusu Palandkenlere ayr? bir imaj kazand?rm??, dnyan?n en uzun kayak pistleri yap?lm??, modern be? y?ld?zl? otelleriyle bir dnya markas?na dn?m?tr. ?imdilerde binlerce kayak seveni a??rlayan Palandkenler yar?n?n dnyas?nda y?ld?z olmay? srdrecektir.
Hayat suyla ba?lar. Susuz hayat olamayaca?? kesin oldu?una gre Palandken da??nda biriken karlar bahar aylar?nda eriyerek bir taraftan yer alt? sular?, gzeleri olu?turup da? yamalar?ndan a?a??ya do?ru akarken dereler birikerek Erzurum ovas?na hayat verirdi. Ejder tepesinden a?a??ya do?ru akan sular ?ehrin iinde de?irmenleri al??t?rmakta TEMMUZ 2021 21 ekonomik kayna?a dn?mekteydi. e?meler insanlara hayat verirken Bo?az mevkiinden gelen sular ?ehre hayat verirdi.
Konakl? mevkii ba?ka bir gzellikti. Muazzam yap?s? do?al grn? su kaynaklar? ile ?hret olmu?tu. zellikle Kevgiri kynde ?kan me?hur su halk inan??lar?na etki etmi? ?ifa da??tan bir menba dn?m?t. ?nsanlar, yaz k?? bu sudan faydalanmak iin pek ok zorlu?u gze al?r gerekten do?al zahmetlere kar??? kal?rlard?.
Palandken da??n?n gney yznde muhte?em bir su kayna??n?n ?kt???na tarih ?ahitlik ederdi. Bu su Madrek suyu idi. Bir ara ?ehrin ime suyunu kar??lamak iin projeler yap?lm??t?.
Palandken da? olmaktan ok yayla zelli?i gsterir. nemli bitki rts, su kaynaklar?n?n bollu?u, yaz?n serin havas? zellikle kk ve byk ba? hayvanlar?n otlat?ld??? bir mekna dn?r. Baharla birlikte yzbinlerce kk ve byk ba? srleri yaylalara can verirken ?ehre, blgeye ve lkeye nemli bir retim kayna?? olmay? srdrr. Et, st, ya?, peynir buradan lkenin her yerine sat?l?r. Bylece ?ehre bir istihdam alan?, bir retim merkezi olma zelli?i insanlar?n geim kayna??na dn?r.
Sonu olarak Palandkenler do?al bir savunma kalesi, endemik bitkilere sahip, efsanelere konu olan, hikayelerle sslenmi?, mesire alanlar? ile gnde binlerce insan? a??rlayan kltrel bir da?d?r. Palandkenler ekonomik kayna, tatl? sular?n memba?, celeplerin otla??d?r.
Necip Faz?l K?sa Kre?in
m?sralar?nda ?iire dn?r.
Bir gn Palandken da??ndan
getim
Art?k son ???klar snp
akarken,
T uzakta eski bir han? setim
Yolcular nnde ate?
yakarken.
******
Kat kat bulutlar? ba??mla
deldim
?kt?m, ?kt?m, en dik yerime
geldim;
Birdenbire bir ku? gibi
ykseldim
Ba??m? kald?r?p g?e
bakarken.