Hayat? ve Eserleri
Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, 1901 y?l?nda Erzurumun Tortum ilesinin aml?yama Kynde do?du. As?l ad? Ahmet Halildir. F?nd?ko?ullar? ailesine mensup Halil Fahri Beyin o?ludur. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, babas?n?n grevinden dolay? ilk?renimini Erzincan ve Hakkride yapt?, sonra Malatya ?dadisi ve Kayseri Sultanisinde ba?lad??? ?renimini 1918de ?stanbul Gelenbevi Sultanisinde srdrd ve 1922de de Posta Telgraf Mekteb-i lsinde tamamlad?. Sonra ?stanbul Darlfnunu (?stanbul niversitesi) Edebiyat Fakltesinde Felsefe ?renimi almaya ve Posta Telefon Telgraf (PTT) idaresinde al??maya ba?lad?. niversiteyi bitirdikten sonra PTTdeki grevinden ayr?larak 8 Aral?k 1924te Erzurum Lisesi felsefe ?retmenli?ine atand? ve bir sre burada Frans?zca ?retmenli?i de yapt?. F?nd?ko?lu, 1925 y?l?nda atand??? Sivas Lisesinde felsefe ve sosyoloji ?retmenli?i, 1926 Eyllnden sonra da Ankara Erkek Lisesi ve Ankara K?z Lisesinde felsefe, sosyoloji ve edebiyat ?retmenli?i yapt?.
1930da Doktora s?nav?n? kazanarak Fransaya gitti. 1936da Strasbourg niversitesi Felsefe Blmnde Ziya Gkalp Hayat? ve Sosyolojisi ba?l?kl? teziyle doktoras?n? tamamlad?. Yurda dnd?nde ?stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesinde felsefe ve ahlak doenti olarak greve ba?lad?. 1938de ?ktisat Fakltesine sosyoloji doenti olarak geti; 1942de profesr, 1958de ordinarys profesrl?e ykseldi. Sosyoloji krss ba?kanl???n?n yan? s?ra, ?ktisat Fakltesi dekanl???, ?timaiyat Enstits ve Gazetecilik Enstits mdrl? grevlerinde bulunan F?nd?ko?lu, 1972de emekliye ayr?ld?. ?lk ciddi rahats?zl???n? henz grevi ba??ndayken 16 Aral?k 1971de ya?ayan ve bilimsel al??malar?na ara vermek zorunda kalan F?nd?ko?lu, 1974 y?l?n?n 15 Kas?m? 16 Kas?ma ba?layan gece vefat etti. 18 Kas?mda kalabal?k bir toplulu?un kat?l?m?yla gerekle?en cenaze treninden sonra Edirne Kap? ?ehitli?inde topra?a verildi.
F?nd?ko?lunun, Anadolu Mecmuas? ve Hayat Mecmuas?nda felsefi ve sosyolojik meseleleri tart??an makaleleri ve yine ayn? y?llarda Halk Bilgisi Mecmuas?, Halk Bilgisi Haberleri dergisinde halk edebiyat? ve folklor ile ilgili yaz?lar? yay?mland?. Ankarada ?retmenlik yapt??? s?rada 1927de Trk Halk Bilgisi Derne?inin kurucular? aras?nda yer ald?. 1928de derne?in yay?n organ? olarak Halk Bilgisi Mecmuas?n? yay?mlamaya ba?lad?. Ayn? y?l Halk Bilgisi Toplay?c?lar?na Rehber ad?yla bir halkbilim ve etnografya k?lavuzu haz?rlad?. ?ktisat, sosyoloji ve hukuk konular?nda ok say?da makalesi, 1934te kurdu?u ?? dergisinde yay?mland?. Ayr?ca Halk, Hkimiyet-i Milliye ve Cumhuriyet gibi ulusal gazetelerin yan? s?ra Erzurumda ?kan Hrsz gazetesinde halk edebiyat? zerine yaz?lar yazd?. Muallimler Birli?inin 1946dan sonra yeniden kurulu?unda katk?s? olan F?nd?ko?lu, bu derne?in yay?n organ? olarak Bilgi mecmuas?n? kurdu ve ayr?ca Meslek Gazetesi ad?yla bir gazete yay?mlad?. Kitap, makale, ara?t?rma, tebli? ve bro?r ?eklinde olmak zere toplamda be? binin zerinde yay?nlanm?? eseri bulunan F?nd?ko?lunun kitaplar?ndan baz?lar? ise ?unlard?r: Erzurum ?airleri, Bayburtlu Zihni, Zorlara Da?lar Dayanmaz, ?bn Haldun (Hilmi Ziya lkenle birlikte), Frans?z ?htilli ve Tanzimat, ?timaiyata Giri?, Sosyoloji Doktrin ve Kollar?, Metodoloji Nazariyeleri , Hukuk Sosyolojisi, Sosyalizm; Eftundan Marxa Kadar, Sosyalizm: Karl Marx ve Marxizm, Trkiyede Kooperatifilik: Tatbiki Sosyoloji Denemesi, Trkiyede ?lmi ve Felsefi Hayat?n ?nki?af? ?artlar?. Le Play Mektebi ve Prens Sabahattin, ?ktisat Sosyolojisi Bak?m?ndan Sosyalizm, Kooperasyon Sos19 Erkal, Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, s. 30. 20 Dzgn, Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun Folklor ve Halk Edebiyat? ile ?lgili al??malar?, s. 16-17. 21 Ziyaeddin Fahri [F?nd?ko?lu], Tarihe-i Erzurum, Anadolu Mecmuas?, Haz. Arslan Tekin, Ahmet Zeki ?zgrer, Trk Tarih Kurumu, Ankara, 2011, s. 388. 22 Cahit Tanyol, Hocam?z F?nd?ko?lu, Sosyoloji Konferanslar?, (Ord. Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun An?s?na zel say?, Say? 13, 1975), s. 11; Dzgn, Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun Folklor ve Halk Edebiyat? ile ?lgili al??malar?, s. 17. 23 Dzgn, Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun Folklor ve Halk Edebiyat? ile ?lgili al??malar?, s. 17. yolojisi, Do?u Kalk?nmas? ve Erzurum ?ehirle?mesi ile ?lgili Sosyolojik Meseleler, Kal Marx ve Sistemi, Yunus Emre (Anadolu Edebiyat? Notlar?).
?lmi ?ahsiyeti ve D?nceleri
ok ynl bir bilim insan? olan F?nd?ko?lunun ?ahsiyetini tespit etmek olduka gtr. Zira o, bilimsel al??malar?yla, kurdu?u ve yrtlmesine yard?mc? oldu?u te?kilatlar?n faaliyetleriyle, ?rencileri ve kitaplar?yla btnle?mi? bir ?ahsiyet idi. Kendini hibir zaman ne ?karmayan zgeci ve mtevaz? bir mizaca sahipti. ok say?da esere ve engin bir bilgi birikimine sahip olmas?na ra?men kendisinden ziyade olduka nem verdi?i memleket kalk?nmas? ve sa?lam bir ilm zihniyetin yerle?mesi gibi milli meselelerin n plana ?kmas?na gayret gsterir ve bu gayretlerini de topluma mal etmeye al???rd?. yle ki, kurdu?u derneklerde resmi grev almadan ya da alt kademede grev alarak onlar? ynlendirir, farkl? ?ah?s ve kurumlar?n da katk?da bulunmas?na imkn tan?yarak faaliyetlerini ortaya koyard?. Toplumla btnle?en F?nd?ko?lu, n plana ?kmamak ve toplumla birlikte d?nmek ad?na ok say?da mstear isim kullanm?? ve hatta imzas?z yaz?lar yazm??t?r. O, fikirlere sayg?l?, ba?kalar?na kar?? ho?grl, gsteri?ten uzak, erdemli bir bilim insan? karakterine sahipti. Kendisini memleket kalk?nmas?na, Anadolunun ve Anadolu insan?n?n dertlerine, bunlar?n da tesinde bilime adayan F?nd?ko?lu, do?up byd? topraklardan kopmam??, mrnn sonuna kadar memleketin dertlerine are aram??t?r.20 Onun, .. lime ak?l ?retmek, Anadolunun mill seciyesine yak??mayan bir rol oynamak demektir. Hayatta oldu?u gibi ilimde de vakar, tevazu, kendini bili?, ahlk kaideleri gibi zarur ve vcibl-ittibd?r21 ?eklindeki ifadeleri de bir ilmi ?ahsiyetin nas?l olmas? gerekti?ini ortaya koyar.
Tanyola gre, F?nd?ko?lu, yaln?zca teorik dzeyde toplumun problemleriyle u?ra?an bir bilim insan? olmaktan ziyade toplumun problemlerinin zmne pratik katk?larda bulunmay? amalayan toplumcu/cemiyeti bir ?ahsiyetti. ?lham?n? Anadoludan alan ve ona ba?l? olan bir ayd?nd?, hal ve hareketinde Anadolu ayd?n? elebili?i hissedilirdi. Bat? kar??s?nda eziklik duymad??? gibi Do?uya da mahkm de?ildi. Bat?l?la?m?? akademi evresi ierisinde Anadolu ayd?n?n?n bir temsilcisi, hatta bir tepkisiydi.22 Dzgne gre ise, o, aile evresinden ve kendi toplumundan ald??? milli ruh ile bat?l? bilim anlay???n? bir terkip halinde ?ahsiyetinde toplam??t?. D?ncesi, tav?rlar? ve davran??lar? ile hep bu imaj? ortaya koyard?.23 Ttengil, onun bu ynn ?u ifadelerle dile getirir:
F?nd?ko?lu, ya?am? boyunca Erzurum ili ile ve Erzurumlu hem?erileriyle s?k? ili?kiler iinde bulunmu?tur. Sadece ki?isel planda kalmayan bu ili?kilerin zaman zaman dernek al??mas?na dn?t?, kendisini arka planda gstermeye zel bir itina gsteren F?nd?ko?lunun bu tr al??malar?n motoru ve kalbi oldu?u bilinmektedir. Dergisinde bu konulara sayfalar vermi?, kitap ve ara?t?rmalar?n?n baz?s?n? beldesinin sorunlar?na ay?rm??t?r. ?stanbulda giri?ti?i Erzurum Talebe Yurdu al??malar?n?n yan? s?ra Tortum Kalk?nma Derne?i vas?tas?yla do?du?u yreye uzatt??? hizmetler, dikkate de?er bir sosyologu ortaya koymaktad?r.
F?nd?ko?lu, benimsedi?i bilimsel yntem, btnc bak?? a?s? ile dnya milletleri aras?nda kurulacak bir i?birli?i ortam?n?n getirece?i faydalar? kavram?? ve bu faydalar?n gerekle?ebilmesi iin ncelikle milli birlik ve btnl?n nesnel ve znel ?artlar?n?n yerine getirilmesi gerekti?ini savunmu?tur.25 Bu do?rultuda yerel olan? evrensel olanla btnle?tirmeye, Erzurumdan Anadoluya, oradan da tm dnyaya kpr kuracak evrensel bir kavray?? geli?tirmeye al??an ve bu yolda Trkiyede yerli ve mill bir d?nce gelene?i tesis etmeyi amalayan26 ok ynl bir bilim insan?, e?itimci olarak F?nd?ko?lu, asl?nda bir sosyolog olmakla birlikte, nitelikli bir sosyolog olman?n gere?i olarak toplumsal gerekli?e btncl bir a?dan yakla?m??, hukuk, tarih, edebiyat, folklor, e?itim ve sosyal bilimlerin btn di?er alanlar?yla da ilgilenmi?, bu sahalarda ara?t?rmalarda bulunmu?tur. Bu erevede toplumsal problemleri btn boyutlar?yla ele alarak onlar? topyekn kavramaya al??m??t?r.Zira, Kurtkan?n da ifade etti?i gibi:
F?nd?ko?lu hocam?z gerekten btn bir cemiyeti, bugn ve tarihi ile kendi zeks?n?n projektr alt?nda tarayabilen, cemiyet denilen derin ve geni? sahaya, adeta byk bir alandaki kuyulara girer gibi derinlemesine (ve Zimmerman?n tabiri ile) buldozerle girebilen ndir zeklardan biridir. E?er bir sosyolog btn bir cemiyetin geni? ve ihatal? bir izah ve tefsirini statik usullerin s?n?rl? vas?talar? ile yapmaya al???rsa, bu vas?talar?n yetersiz oldu?unu grecek ve yine Zimmerman?n belirtti?ine gre kuyuya kahve ka???? ile girmenin fayda vermeyece?ini ve kahvedenli?i de buldozerle alt st etmenin mmkn olmad???n? anlayacakt?r. Cemiyetin problemlerini keskin bir anlay??la evirip evirerek, o problemlerin doktrinel bir tefsirini yapabilmek iin kuvvetli bir gr?e ve derin bir anlay??a ihtiya vard?r. Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu byle bir zek ve anlay??a sahipti.
Sahip oldu?u ilm feraset ile Anadoluculuk Hareketi ierisinde yer alan Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, bu erevede, millet ve milliyet meselesine e?ilir. O, millet ve milliyetin sadece soya ya da ?rka dayal? olarak ele al?namayaca?? kanaatiyle Ziya Gkalp ve Hamdullah Suphinin bu husustaki gr?lerini ele?tirerek Turanc?l??a kar?? hocas? Mehmet ?zzetin d?ncelerini takip eder. Bu do?rultuda, F?nd?ko?lu, Trkl?n tek ba??na bir milletin ismi olamayaca??n?, millet olman?n ?rk, vatan, dil, din, tarih, kltr ve ahlk birli?ine dayand???n? ve bu birlikteliklerin somut bir ?ekilde vcut buldu?u yerin de Anadolu oldu?unu d?nr.29 Bylece ilgisini Anadolu Trk kltrne ve tarihine ynelten F?nd?ko?lu, milliyet bilincinin ancak bu ?ekilde canland?r?laca??n? ileri srer ve Turanc?l??? ve bilhassa Gkalpi ele?tirir.
F?nd?ko?lu, Turanc?l???n ve bu erevedeki Trkl?n savundu?u mefkrenin bir gerekli?e dayanmad???n?, hayali ya da tek ynl oldu?unu ve pratik bir temeli olmad???n? oysa bu gerekli?in de pratik temelin de Anadoluda bulundu?unu vurgular. Ona gre, bugnk Trkl?mz byk ve kavmi bir Trklkten btnyle ayr?lm?? kendi ba??ms?zl??? iinde kendine has bir varl?k kazanm??t?r. Hakiki ad? ile Anadolu olan bu milli mevcudiyetin tarihi ve sosyolojisi hakk?nda hibir ?ey sylenmemi?tir. Kayna??, milli vicdan?n s?n?rlar? iinde bulunmayan bir da? tepesinde alevlenmi? serseri bir ate?e ba?lanm?? olan milliyet hareketi Anadolu iin, hakiki ve mevcut Trk varl??? iin tamamen yapay ve uydurmad?r.31 Hlbuki Anadolu halk? iinden hayat ve medeniyet mefkresiyle kaynayan, hakik milli hkimiyeti kalp ile duyan bir ocakt?r.32 Tarih, Kltr, halk edebiyat? ve folklor ara?t?rmalar? ile halen tten bu oca?a odakla?an F?nd?ko?lu, Nurettin Topunun anlat?m?yla, Tortumun a?k al?nl?, temiz yrekli, ate?n bak??l? mert ocu?u, yeni devlet merkezinde edebiyat ?retmeni iken k?rlarda talebeleri ile dola?maktan ho?lan?r, onlara Anadolu trkleri syletir, kendisi de da?lar ard?nda kalan Erzuruma ?iirler yazard?.33 Bayraktara gre, F?nd?ko?luun tarih, sosyal hayat, kltr ve bilhassa folklor ve halk edebiyat?na ynelmesi, Anadoluyu, zerinde ya?ayan canl? kltrden hareketle kavramak istemesinden dolay?d?r. Onun bu arzu ve ynelimi Erzurum ?airleri adl? eserinde yer alan ?u sat?rlarda daha da belirgin bir ?ekildedir.
1924-1925 senesinde Erzurum Lisesinin felsefe ve itimaiyat muallimi idim. Darlfnundan yeni ?km?? ve hayata yeni at?lm?? gen bir muallim harareti ile gnlm mensup oldu?um cemiyete ba?l?yd?. Bu ruhi halet bana ?arki Anadolunun iktisadi ve harsi bir merkezi, Anadolunun kadim ve tarihi bir ?ehri olan Erzurumda kuvvetli, feyyaz bir edebi hava-y? nesiminin mevcudiyetini hissettirdi. Kylerini gezdim. Yeti?tirdi?i byklerin trbelerini grdm, memleket harsiyat? ile alakadar zevat ile gr?tm. Bu hisler, gezi?ler, gr? ve gr?meler; i?te ortaya byle bir eser ?kard?. Benden ziyade memleketin ve bana yard?m edenlerin mahsul olan bu eseri ancak ?imdi ne?retmek imkn?n? elde edebildik. () ?ster umumi olsun, ister muhiti olsun Anadolu edebiyat? tarihi hi ?phe yok ki bir vas?tad?r. As?l gaye, o tarihin tedkiklerinden h?z alacak, milli benli?ini anlad?ktan sonra istikbale ko?acak genli?in edebi zaferidir. Bu d?nce ile ne?retti?im Erzurum ?airlerini kendisinden edebi fecri hasretle bekledi?imiz Anadolunun ilim ve sanat genli?ine ithaf ediyorum.
Sa?lam ve erdemli bir ilm ?ahsiyete sahip olan, kendisini ya?ad??? toplumla btnle?tirmi?, gnbirlik siyasetten uzak duran, politize olmadan memleket meseleleri ile dertlenip onlarla bilimsel bir erevede ilgilenen ve ard?nda bini a?k?n makale, k?rk? a?k?n kitap ve en nemlisi de bilimsel tutum ile Anadolu insan?n?n samimiyet ve al??kanl???n? kendisinde birle?tirmi? tarihi bir ?ahsiyet rne?i b?rakan Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lunun36 vefat?n?n ard?ndan ?rencisi miran Kurtkan Bilgiseven taraf?ndan yaz?lan biyografisinde ?u ifadelere yer verilmi?tir: ?lmine hakk?yla vk?f, milletine btn varl???yla ??k bir fikir adam? olarak ilim ve irfan tarihimizde, parlak bir y?ld?z gibi bir Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu gemi?tir. ?lmin yksek ufuklar?nda hayatta iken parlad??? mddete oldu?u gibi, bundan sonra da eserleri yard?m?yla bize daima yol gsterecektir.37 Ttengil ise, F?nd?ko?lunun e?itim meselesi ve memleketi olan Erzurum zerinde olduka hassas oldu?unu, Erzurumda bir niversite kurulma fikrini destekledi?ini, Atatrk niversitesinin geli?imini ilgiyle izledi?ini ve ktphanesini buraya ba???lad???n? vurgulayarak, Erzurum Belediyesini, Atatrk niversitesini ve nihayetinde tm Erzurumlular? ve Erzuruma gnl verenleri, F?nd?ko?lunun ad?n? ve d?ncelerini gelecek ku?aklara aktaracak baz? grevler bekledi?ini, Erzurumlular?n bu byk DADA?lar?n? unutmad?klar?n? tez elden gstermeleri gerekti?ini ifade eder.
Fakat bu vefa borcu sadece Erzurumlular?n de?il Tm Anadolu insan?n?nd?r. nk F?nd?ko?lu iin memleket Anadoludur ve o, bir memleketi (Anadolucu) olarak memleketini ve memleketlisini, Anadolu insan?n? hibir zaman unutmam??, hep milli kalk?nma ve milli e?itim iin al??m??t?r. F?nd?ko?lu, yaz?n hayat?n?n erken y?llar?ndan itibaren e?itim meselesi zerinde durmu? fakat bir e?itim modeli nermekten ziyade Trkiyenin gncel e?itim sorunlar?na ili?kin pratik zmler getirmeye al??m??t?r. O, e?itimi, toplumun de?er ve normlar?n? yeni nesillere aktaran, ?ahsiyetini tamamlam?? ve milli ideallere malik yurtta?lar yeti?tiren, modern dnyaya ayak uydurma yolunda h?zl? bir de?i?im ierisinde olan Trk toplumunun btnl?n ve bilhassa yksek?retim a?amas?nda kltr yaratarak memleket kalk?nmas?n? sa?layacak temel i?ler/faaliyetler ve kurumlar btn olarak ele alm??t?r.39 Bu ba?lamda e?itime olduka zel bir nem veren F?nd?ko?lu, onu milli, kltrel ve bilhassa ahlki, bir erevede tan?mlamay? ye?lemi?tir.
?rencilerinden Prof. Dr. Orhan Trkdo?an, doktora yapt??? y?llarda tezi iin bir ynetici ?retim yesi aram?? fakat ald??? kap?lar?n hibirinden olumlu cevap alamam??t?r. Son bir mitle F?nd?ko?lunun kap?s?n? alm??t?r. Trkdo?an?n kendi anlat?m?yla:
Nihayet, 10 y?l nce grd?m sempatik, babacan, o byk insana -iimde bir rperti ve ocu?umsu duygularla- gittim. Erenkydeki evinde beni kabul ettiler. Efser han?mefendi de yanlar?nda idi. Erzurumdan geldi?imi, tezimi, konusunu ve kar??la?t???m engelleri teker teker a?klad?m. Gld, kendine has ironik tebessm ile Kltr de?i?melerinin yazar? da m? kabul etmedi dediler? Ben, zlerek maalesef dedim. Tezimi ald?, uzun uzun kar??t?rd? ve sonra gzlklerini aln?na gtrerek, Efser han?m dedi, Erzurum niversitesinden byk bir sosyolog gelmi?, kendisi ?le yeme?inde misafirimiz olacak, ltfen bir e?itimli orba yap da yiyelim.. Ben, garip bir heyecanla rperdim. Teredddm grnce, tamam dedi. Hemen jriyi kural?m, gerekli merasimleri hallet, bizim iin kafi,.. Hocan?n, esprili konu?malar?, zellikle e?itimli orba tabirinden tezimdeki uzun lise hocal???ndan kalan bir ztrkecilik hastal???na i?aret etti?ini anlad?m.40 ?rencilerinden Prof. Dr. Mustafa E. Erkal ise, Sosyoloji Konferanslar?n?n Prof. Dr. Orhan Trkdo?ana Arma?an edilen 31. Say?s?nda; F?d?ko?lu Hoca gibi di?ergam [fedakr] evresine yazma al??kanl???n? kazand?ran, asistan?n?n yazd??? kitab? gnlerce masas?n?n stnde tutup her gelene bunu memnuniyetle gsteren, unvan?n? d??ar?da pazarlamayan, mesaisini btnyle e?itim-?retime ve iyi rehber olmaya adayan, ?rencisine bile tepeden bakmayan, idealist, bilimsel ?pheye sahip insanlara yksek ?renimin ihtiyac? her zaman olacakt?r. Kendisine ok ?ey borlu oldu?umuzu hissediyorum. Onun asistan? olmakla daima gurur duydum. Benim d???mda Prof. Dr. Amiran Kurtkan Bilgiseven, Prof. Dr. Rahmetli Mehmet Erz ve Prof. Dr. Enis kszn de ayn? duygu ve d?ncelere sahip olduklar?n? tespit etmi?tim41 diyerek F?nd?ko?lunu minnetle yd eder.
Sonu ve De?erlendirme
Ziyaeddin Fahri F?nd?ko?lu, kendi ku?a??n?n idealist entelektelleri gibi sahip oldu?u inan ve ilm ?ahsiyetle kendini memleket kalk?nmas?na adam?? ve her ne kadar Bat? d?ncesinden beslense de, bunu yerel de?erler ile sentezleyerek geni? lekli, evrensel bir kavray?? geli?tirmeye ve bylece memleketin dertlerine are olmaya al??m??t?r. Ekonomik ve siyasi sebeplerle ya?ad??? s?k?nt?lar onu ideali u?runa mcadele etmekten, byk bir azim ve inanla memleket iin al??maktan al?koymam??t?r. O, nce ?ah?s olmay?, yani ba??ms?z ve zgr d?nebilmeyi sonra da bu zgrlk iinde ahlk seimler yapabilmeyi olduka nemsemi? ve yle de yapm??t?r. Bylece ne dnyaya a?l?p memlekete s?rtlar?n? dnm? ne de dnyaya s?rt?n? dnp yerelli?e hapsolmu?tur. Milliyetilik anlay??? ve savundu?u Anadoluculuk d?ncesi her ne kadar dar kapsaml? ve yerel grnse de kald? ki bu sadece tek ynl bir ele?tiridir- bu onun iin ahlk bir seimdi ve yeni dnya dzeni ierisinde bir milletin kendisi olarak var olabilmesi ve kendisini mreffeh bir ?ekilde gelece?e ta??yabilmesinin yoluydu.