Nefi XVI. Asr?n son yar?s?nda (1572?) Erzurumun Hasankale kasabas?nda (bugn Pasinler ?lesi) do?mu? olup as?l ad? merdir. Babas? Mehmet Bey, dedesi Ali Pa?ad?r. Babas? Mehmet Beyin de ?air oldu?u ve K?r?m Han?na kasideler sundu?u bilinmektedir.
Hasankalede ve Erzurumda tahsil gren, iyi bir e?itim alan, ok kuvvetli bir ?iir kltr ile yeti?en ?air, gen ya?ta ?iir yazmaya ba?lam??t?r. merin ilk mahlas? zararl? anlam?na Zarrdir. O tarihte Erzurum Defterdar? olan ve ?iirlerini be?enen Gelibolulu Mverrih Ali gen ?aire Nefi (yararl?) mahlas?n? vermi?tir.
Rivayete gre Celli ayaklanmas?n? bast?rmak iin Anadoluda bulunan Kuyucu Murat Pa?a taraf?ndan himaye edilerek ?stanbula gnderilmi?tir. Sultan I. Ahmed zaman?nda saray?n himayesine girmi?; kendisine mtevaz? memurluklar verilmi?tir.
Nefi Drdnc Murad dneminde Osmanl? saray?ndan byk iltifat ve himaye grm?tr. Sertli?i ve hiddeti ile tan?nan Sultan IV. Murad, Nefinin ?iirlerinde kendi ruhuna uygun syleyi?ler buluyordu. Onun kasidelerini, bilhassa hicivlerini hazla dinliyor ve bu ?iirlerden zel bir zevk al?yordu. Padi?ah taraf?ndan bunca sevilmesine ra?men Nefi, Erzurumlu olman?n verdi?i kalenderlik ve alakgnlllkle (ya da vakarla) daha yksek grevler talep etmemi? olacak ki daima mtevaz? bir memur olarak kalm??t?r. Nefi, ?iirlerini kuvvetli bir ses ve sz anla?mas? halinde sylemi?tir. ?iirde ses unsuruna byk nem vermi?tir. Bir kasidesindeki ?u m?sra onun sese ve ahenge verdi?i de?eri gsterir.
Hem yazar hem tutar?m
na?me-i kilke henk
Nefinin a?a??daki beyti de
onun ?iirindeki musikiye ve
ses zenginli?ine rnektir.
Erdi yine rdibehi?t, hev
oldu anber-siri?t
lem behi?t ender behi?t,
her g?e bir Ba?-? ?rem.
(Yine nisan ay? geldi; hava anber kokusuyla doldu; dnya cennet iinde cennete dnd. Sanki her k?e ?rem Ba?lar?ndan bir parad?r.)
Devlet grevi almada gsterdi?i alakgnll Erzurumlu tavr?n?n aksine Nefi, usta bir ?air olma hususunda iddial? bir Erzurumlu gibi davran?r ve asla iddias?ndan vazgemez.
O kendini gelmi? gemi? nl ?airlerle ve devrinin ustalar? ile kar??la?t?r?r ve kendisi gibi bir ?air bulunmad???n? ?u m?sra? ile syler:
Szde nzir olmaz bana,
ger lem olsa bir yana
?air bir ba?ka beyitte de
Sultan Murada hitapla;
Sen bir ?eh-i zi?ans?n, ?ahen?eh-? devrans?n
Yani kim sen hakans?n,
devrinde ben Hakanyem
Demekle kendisini sultanu?-?uara yerine koymaktad?r. Yine Onun
Tuti-i mucizegyem ne desem lf
De?il
Mucizeler syleyen bir tutiyim, benim sylediklerim s?radan szler de?ildir.
M?sra? da ?iirdeki iddias?n? ifade eder. Nef inin bu m?sra ile ba?layan gazeli bestelenmi?tir. Ancak Nef i yine sa?lam itikadl? bir Erzurumlu olarak btn stnlk iddialar?na ra?men yaradan kar??s?nda secdeye kapan?r, yzn topra?a srer.
Nefi yeter davy? ko
dnya ile gavgy? ko
Eflake istignay? ko
hke yzn sr l-cerem
(Nefi yeter iddiadan vaz ge; dnya ile kavga etme; feleklere tepeden bakma ve yzn topra?a sr.- secdeye kapan-) Nefi deyince akla ncelikle onun kasideleri ve hicivleri gelir. Gerekten kaside sylemekte olduka ustad?r. Devrinin btn sultanlar?na ve birok devlet by?ne kasideler sunmu?tur. Nefi, Kasidelerinde medhedece?i ki?iyi, bilinen zellikleri ile anlatmak yerine o ki?iyi kendi leminde bir kahraman haline getirir ve bizzat kendisinin yaratt??? bu hayali kahraman? ver. Mesel, hibir harbe kat?lmam?? Sultan I. Ahmedi e?siz bir cengver olarak gsterirken Lehistan seferinden hibir ba?ar? elde edemeden mahzun ve mkedder dnen II. Osman? da
ferin ey rzgr?n ?ehsuvr-? safderi
Ar?a as ?imden- ger t?g-?
Sreyy-gevheri
flar?n? yaran en iyi binicisi, art?k lker y?ld?z?ndan al?nma mcevherlerle ssl k?l?c?n? ar?a as,- o oraya lay?kt?r-) Matlal? muhte?em vglerle dolu kasidesiyle kar??lam??t?r. Ayn? kasidede Nefi,
Bir gaz etdin ki ho?nd
eyledin Peygamberi
Derken elbette kendi hayal dnyas?ndaki kahraman? anlatmaktad?r.
Nefinin me?hur oldu?u bir di?er alan hicivcili?idir. Gerekten Nefi kasideleriyle ustal???n? ortaya koyarken vd? devlet byklerinin yapt?klar? hatalar? da ak?ldan silinmez m?sralarla hicvetmi?tir. Nefinin hicivcili?i de onun ya?ad?klar?yla ve Erzurumluluk karakteri ile ba?da?t?r?lmaktad?r. Nefi ?stanbula gelmi?, saraydan himaye grm? ama orada arad??? i huzuru bulamam??t?r. Gerekten I. Ahmed devrindeki duraklama, I. Mustafan?n meczup haliyle padi?ah olu?u, ocuk ya?ta tahta ?kar?lan IV. Murad devrinde saray?n kad?nlar elinde kalmas? Nefi iin kabul edilebilir ?eyler de?ildir.
ok zeki, olaylar?n ve insanlar?n iyzn grebilen bir memleket ocu?u olarak, mert bir karaktere ve sert bir mizaca sahip olan bu yayla adam? (siz buna Erzurumlu da 24 GEL???M ERZURUM diyebilirsiniz) btn bunlar? ve bu arada dnen entrikalar? grnce bu tiksinti verici, ezici ve zc hadiseler kar??s?nda sessiz kalamazd?... kalmad? ve bu hadiseleri ve hadiseler iinde yer alanlar? ac?mas?zca hicvetti. Hicivlerinde kendini kontrol edememi? ve bazen kfrl ifadeler dahi kullan?lm??t?r ki Nefi gibi byk bir ?aire bu tr ifadeler pek de yak??mam??t?r. Ancak bunlar da ayn? psikolojik etkiler alt?nda ve fkeyle sylenmi? szler olarak kabul edilebilir.
Nefinin hicivleri Siham-? Kaz (Kaza Oklar?) adl? bir kitapta toplanm??t?r. Birgn Sultan Murad Siham-? Kazy? okurken hava aniden karar?r ve saray yak?nlar?na y?ld?r?m d?er. Nefinin d?manlar? bu hadiseyi onun hicivlerinin u?ursuzlu?u olarak sultana anlat?rlar ve bunun zerine IV. Murad Nefiye bir daha hicviye yazmay? yasaklar. Ancak Nefi ylesine haks?zl??a tahamml olmayan biridir ki bu yasa?a boyun e?erken hemen syledi?i bir kasidede
Bu gnden ahdim olsun
kimseyi hicv etmeyim ill
Vereydin ger icazet hicv
ederdim baht-? nsz?
(art?k kimseyi yermeyece?im ama izin verilirse nce uygunsuz (kt) bir bahta sahip olan? (yani sultan?n kendini) hicvederdim diyerek hicivci karakterinden vazgemeyece?ini de ortaya koymu? oluyordu.
Asl?nda onun hicivden vazgemesi mmkn de?ildir. Yeri gelince babas?n? dahi hicvetmi?tir. Gen ya?ta babas?ndan yeterli ilgi ve destek grmeyince babas? iin,
Peder de?il bu bel-y? siyahdur ba?uma Diyebilmi?tir.
Nefinin hemen hat?rlanan ve ekseriyet taraf?ndan bilinen hicivlerinden biri ?eyhlislam Yahyaya syledi?i manzum cevapt?r. ?eyhlislam, latife yollu da olsa ?airimize kfir deyince Nefi de ona ?u nkteyle cevap verir.
Bize kfir demi? mfti
efendi
Tutal?m ben diyem ana
mselman
Var?ld?kda yar?n ruz-i
cezya
?kimiz de ?kar?z anda
Yalan
Yine Tahir isimli bir zat kendisine kpek deyince ona da ?u nkteli hicvi syler:
Bana Thir efendi kelb demi? ?ltift? bu szde zhirdir Malik mezhebim benim zir ?tikad?mca kelb thirdir
Kasidelerinden ve hicivlerinden sz etti?imiz Nefinin elbette gazelleri, dini ?iirleri de vard?r. Mesela Peygamber vgsnde yazd??? Szm redifli naati ok me?hurdur. Ayr?ca Farsa Divan?nda daha ok tasavvufi syleyi?e yneldi?ini gryoruz.
Onun btn ?iirlerinde yi?ite bir eda, ses zenginli?iyle olu?turulmu? bir ahenk ve musiki ve iddial? bir syleyi? gryoruz ki buna edebiyat?lar Nefiyane syleyi? ad?n? vermektedirler. Yani Nefi divan ?iirinde kendi slubunu olu?turmu? nadir sanatkarlardan biridir.
Ne yaz?k ki bu usta ?air vazgeemedi?i hicivci karakteri nedeniyle kendi sonunu haz?rlam??t?r. IV. Murad?n yasaklamas?na ra?men yine bir hiciv yazd??? anla??lan Nefi Sultana ?ikyet edilir. Nefi de yasak ferman?ndan sonra yine hiciv yazd???n? inkar etmez ve Sultan onu Sadaret Kaymakam? Bayram Pa?aya teslim eder. O da bir fetva alarak ?airimizi bo?durur ve cesedini denize att?r?r.
Bu nedenle bugn onu kabri ba??nda anam?yoruz. Ama olsun kabri ba??nda olmasa da biz hem?ehrimizi her zaman rahmetle yd edelim. lm zerine sylenen
Katline old? sebeb hicvi hele Nefinin
m?sra? lm tarihinin 1635 y?l? oldu?unu manzum olarak belirtmektedir. ?smi Erzurumla zde?le?mi?, kan? deli akan merhum ?aire ?ehrimiz sivil toplumunun, brokrasisinin ve siyasetinin daha ok sahip ?kmas? beklenir. ?air Nefi iin, birok edip ve sanatkr taraf?ndan bir tak?m de?erlendirmeler yap?lm??t?r. Ama Nefi, Trkn ayran?n?n kabar???d?r. diyen Yahya Kemal, Onu en veciz ve belki de eksiksiz anlatan ki?i olmu?tur.