Protestant Diplomacy and the Near East (Protestan Diplomasisi ve Yak?n Do?u) adl? kitab?nda Joseph L.Grabill , Ermeniler iin Yaygarac? Ermenicilik yap?yorlard? diyordu ve 1920 y?l? Haziran?n da , misyonerler iin ise Tanr? sanki tatile ?km??t? ve yzy?ll?k yat?r?mdan sonra zlmekte olan Osmanl? ?mparatorlu?unun k?y? blgelerinde baz? misyoner kolejleri d???nda, e?itim ve evanjelizm iin a??lmaz engeller kalm??t?.
Emekli Amiral Colby M.Chester ise , Trkler hakk?ndaki olumsuz gr?ler Amerikan D?? Politikas?na ayk?r?d?r. Trklerin tehcir karar? tarihi sallad?. Asl?nda Ermeniler ?ansl?yd?. Ermeniler zenginle?emeyece?i olumsuz ?artlardaki blgelerden, Suriyenin 1 Joseph L.Grabill, Protestant Diplomacy and the Near East: Missionary Influence on American Policy ,1810-1927, University of Minnesota Press, Minneapolis,1971,s.247. 2 A.g.e,s.265. 3 S?tk? Y?lmaz Ku?kay, Erzurumda Amerikan Misyonerli?i nin Tarihesi ve Stapleton Ailesi, Erzurum Geli?im Dergisi, Y?l 2, Say? 11, s.40-51. en gzel ve verimli blgelerine yerle?tirildiler. Onlara hibir ?ekilde soyk?r?m yap?lmad? ve gittikleri yerlerde semizle?ti ve zenginle?tiler, demekteydi.
ZET
1820 y?l?nda Osmanl? ?mparatorlu?una giren ve 19 yy ve 20 yzy?l?n ba?lar?nda TBMM Hkmeti kurulana kadar Osmanl? ?mparatorlu?u topraklar?nda cirit atan Amerikan ve di?er misyonerlerinin d?man faaliyetleri, Mustafa Kemal Pa?a liderli?inde ki Trk Milliyeti hareketinin ba?ar?s? ile byk bir bozguna u?rad?. Tarihi bir askeri ba?ar?ya imza atarak 9 Eyll 1922de Hristiyan Dnyas?n?n ??mar?k ocu?u Yunanistan Ordusunu denize dken Trk Ordusu Sykes-Picot plan?n? da bylece pe atm?? oldu.
I.Dnya sava?? arifesinde, 151 misyoner, 1200 mahalli al??an, 9 hastane, 8 kolej, 46 Orta kokul-Lise, 369 ilkokul, 137 organize yerli kilise ve toplamda 25.000 ?renci say?s?na ula?m?? olan Amerikan Protestan Bordunun n Asya maceras?, 1923 Lozan Antla?mas? ile ba?ar?s?zl?kla sona erdi.3 Trkiye Cumhuriyeti Devleti 3 Mart 1924 tarihinde Trkiye Byk Millet Meclisince kabul edilen Tevhid-i Tedrisat (E?itimde Birlik) Kanununu ?kararak misyoner e?itim kurum ve hastanelerin byk bir k?sm?n? tasfiye etti, kalanlar? ise Milli E?itim Bakanl???na ba?lad?. Bylece Mustafa Kemal Pa?a nderli?indeki Trkiye Cumhuriyeti kendi Milli Devletini kurarak ve Milli Kltre dayal? a?da? milli e?itim sistemine gemi? oldu.
?tilaf Devletleri Ankara Hkmetinin inan?lmaz ba?ar?s? kar??s?nda Yunanl?lar ve Ermenilere art?k gvenmenin do?ru olmayaca??n? anlayarak, TBMM Hkmeti ile Mudanyada 10 Ekim 1922de Mudanya Ate?kesi yapt?. ?tilaf Devletleri, Ankara Hkmetini 28 Ekim 1922 de ?svirenin Lozan Kentine antla?ma zemini iin a??rd? . 20 Kas?m 1922de Birinci Konferans a?ld?, yap?lan gr?melerin kesilmesi sonucu II.Konferans 22 Nisan 1923te topland? ve 24 Temmuz 1923te anla?ma ile sonulanarak , ba??ms?z ve toprak btnl? olan Trkiye Cumhuriyetinin hukuksal olarak 29 Ekim 1923te kurulu?una yol at?.
KK ASYADA AMER?KAN M?SYONERL???N?N TAR?HES?
19 yy. ba?lar?nda d??a a?lmaya karar veren Amerikan Protestan Borduna ba?l? gen misyonerlerin ana hedeflerinden biride n Asya (Kk Asya) idi. 1820 y?l?nda Amerikan?n Yeni ?ngiltere blgesindeki Bostondan yola ?kan Levi Parsons ve Pliny Fisk ABCFMnin Yak?n Do?uya gnderdi?i ilk gen misyonerlerdi. Onlar Kutsal Topraklara Hal? Seferi dzenlediklerini ve ?sraili yeniden kurarak , onlar? Hazreti ?san?n krall???n? kabul etmeleri iin al??acaklard?. Malta zerinden ?zmire gelen Parsons ve Fisk Yunanistan, M?s?r, Filistin ve Suriyeye seyahat yapt?lar. Parsons ?skenderiyede 1822de hastal?ktan ld. Fisk 1825te Beyruta yerle?ti ve orada gen ya?ta hayat?n? kaybetti. 1831de ise Beyruttan ?stanbula gelerek 1831de Kuds yerine ?stanbula yerle?tiler. Anadoluda ilk Protestan ?stasyonlar? s?ras?yla ; ?zmir(1826), ?stanbul(1831), Bursa(1834),Sak?z (1834) ve Trabzon(1835) da kuruldu. ABCFM Protestan Bordu Misyoner ara?t?rmalar? iin 1830 y?l?n?n ?ubat ay?nda Eli Smith ve H.G.O.Dwight? Kk Asya ve ?rana gnderdi Smith ve Dwight ?stanbula geldikten sonra Tokat yoluyla Erzuruma ve Erzurumdan Karsa ve daha sonra Gmr-Tiflis-?u?a-Nah?van-Erivan-Emiyazin Tebriz-Salmas yoluyla Urumiyeye gittiler. Urumiye blgesinde ok say?da Nesturi ve Keldani gibi Hristiyan halklar ya??yordu. Urumiyeden tekrar Tebrize dnerek, Karakilise zerinden yeniden Erzuruma ve buradan Karadenizin en nemli kenti Trabzona getiler ve Trabzondan yelkenli ile ?stanbula ve buradan Maltaya dndler. 4 El, Smith ve H.Dwight 1828-29 Osmanl?-Rus harbinden yeni ?kan ve o s?ralarda henz Ruslar?n Erzurumu bo?altmad??? bir dnemde Erzurumu misyoner istasyonu iin uygun grmediler ama Urumiye ve Trabzonu tavsiye ettiler. William Jackson 1835te e?i ile birlikte Trabzona gelerek Trabzon Misyoner ?stasyonunu kurdu. Erzurum ?stasyonunun kurulmas? 1839 y?l?na kadar sarkt?. 1830-1850li y?llarda Ortodoks Grek ve Gregoryen Ermeni Patrikhaneleri Protestan misyonerlerin kendi cemaatlerinin mensuplar?n?, Protestanl??a evrilmesi faaliyetlerine ve dini yay?nlar?n da??t?lmas?na ?iddetle kar?? ?kt?lar ve hatta bu kitaplar? ta??yan ve toplant?lara gidenleri cezaland?rd?lar ve aforoz ettiler. Do?u ve Gney Anadoluda Amerikan Protestan misyoner istasyonlar? s?ras?yla ; Ayntap(1848), Sivas(1851), Adana ve Merzifon (1852) , Diyarbak?r(1853), Talas ve Mara?(1854), Harput(1855), Bitlis(1858) ve Tarsusta (1859) kuruldu.5 K?r?m Sava??nda Kars?n 28 Kas?m 1855te Ruslar?n eline gemesi yznden, Erzurum Misyonerli?i 1856- 1862 y?llar? aras?nda faaliyetlerine geici olarak son verdi.6 1859 y?l?ndan sonra Amerikan Protestan Misyonerli?i ?stanbulda byk bir gce eri?mi?ti ve 1960 y?l?nda Cyrus Hamlin Andersonun misyoner okullar?na ev sahibi lke dilinde e?itim yapma fikrine kar?? ?karak misyonerlikten ayr?ld? ?stanbulda ki Amerikan Kuzey Ermeni Misyonerli?inin On bir ?leri Geleni ve kendini orta ve yksek e?itim kurumlar?n?n kurulmas?na verdi ve 1863 y?l?nda Robert Koleji kurdu.7 Amerikan okullar?n?n Trkiyede ya?ayan az?nl?klar ba?ta olmak zere varl?kl? Trklerinde ilgi gsterdi?i kurumlar haline geldi?ini gryoruz.
OSMANLI DEVLET? PROTESTAN M?LLET? KURULMASINA ?Z?N VER?YOR
Babas? Sultan II. Mahmudun 1839 y?l?nda lm sonucu o?lu Sultan I. Abdlmecitin tahta ?kmas?yla birlikte, Tanzimat reformlar? yo?unluk kazand? ve zellikle 1840 ve 1850li y?llarda birok misyoner istasyonu, e?itim ve sa?l?k kurumu Kk Asyan?n her taraf?nda kuruldu. ?stanbulda birok yay?nevi kurularak, kitap ve gazete yay?nlar?nda byk art?? meydana geldi. Amerikan Protestan Misyonerleri Gregoryan Ermenilere ynelik faaliyetlerini art?rd?lar. Bu geli?mede , 1847 y?l?nda yeni bir Protestan Cemaati (milleti) kuruldu. Bu cemaat 1850 y?l?nda ?kar?lan Padi?ah Ferman? ile yasalla?t?r?ld?. 1854 y?l?na gelindi?inde ?stanbulda kk bir Protestan Cemaati olu?tu ve bu cemaatin Anayasas?(Nizamnamesi) haz?rland? ve bu 1856da ?kar?lan Islahat Ferman?( Hatt-? Hmayun) dan sonra yrrl?e konuldu. Bylece Protestanlarda , Ortodoks, Gregoryan ve Katoliklerden sonra Millet statsne kavu?tu.
Protestan Bordu kurduklar? Kilise, ?apel, Erkek ve K?z Okullar?, Kolejler ve Hastane ve Dispanser gibi sa?l?k kurumlar?yla Anadoluda a?lar?n? geni?lettiler. Millet statsn elde eden Protestanlar byle Osmanl? Devletinin korumas? alt?na girdi ve di?er cemaatlerin sahip olduklar? haklardan yararlanmaya ba?lad?lar.
LOZANDA TARAF OLMAYAN ABD
Lozan Konferans?na ?smet Pa?a ba?kanl???nda Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti temsilcileri ile, Britanya ?mparatorlu?u, Fransa Cumhuriyeti, ?talya Krall??? , Japon ?mparatorlu?u, Yunanistan Krall???, Romanya Krall???, S?rp, H?rvat ve Sloven Krall??? temsilcileri kat?ld?lar. Galip taraf olan Trkiye konferansta yap?lan birok ltimatom ve tehdide boyun e?medi. Trkiye ; Bo?azlar?n stats ve Musul Sorunu hari Osmanl? Devletinin ekonomik geli?mesine pranga olan Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas?n? sa?lad?. TBMM Hkmeti Sovyetler Birli?i ile imzalad??? Gmr, Moskova ve Kars Antla?malar? sonucu Do?u S?n?r?n? gven alt?na ald? ve Anadolu topraklar?nda ba??ms?z bir Ermenistan Devletine izin vermedi. Do?u Cephesindeki bu ba?ar?n?n rzgar?yla, TBMM Hkmeti Lozan Konferans?nda da ?tilaf Devletlerinin do?rudan ve ABDnin Lozana gnderdi?i gzlemci diplomat ve misyoner temsilcileriyle dolayl? olarak bask? kurmalar?na ra?men, Do?u Anadoluyu iine alacak bir Ermenistan Devleti kurulmas?na f?rsat vermedi. Lozan Antla?mas?ndan iki hafta sonra 6 A?ustos 1823te ABD TBMM Hkmeti ile 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antla?mas?na benzer Dostluk ve Ticaret ile Sulular?n ?adesi Antla?mas? antla?malar?n? imzalad? ve gerekte Amerikan Hkmeti bu anla?malar? Lozanda ayr? olarak imzaland??? halde, gerek Lozan Antla?malar? imi? gibi Senatonun onay?na sundu.
Lozanda Trk Heyetinin ba?kan? ?smet Pa?a ile gr?meleri yrten ,Amerikan Heyetinin ba?kan? olan Bykeli Grew , Amerikan D??i?leri Bakan?na yazd??? 6 A?ustos 1923 tarihli mektup ta ?unlar? yaz?yordu :
Bugn Trk Delegasyonu ile imzalad???m?z dostluk ve ticaret antla?mas? benim elde etmek istedi?imden ok uzakt?r. Bu antla?ma , Trklerden koparmak istedi?imizden ok fazla ayr?cal??? bizim Trklere verdi?imizin belgesidir. br ayr?cal?klar aras?nda biz, yurtta?l??a kabul ve istekler maddelerinde, adli deklarasyonda yapt?rmak istedi?imiz de?i?ikliklerin , az?nl?klar konusunda al?nacak nlemlerde ba?ar?l? olamad?k. te yandan, orijinal plan? ilk defa biz Trklerin nne koymu?tuk. Fakat, onlar?n kendi planlar?n? bizimkinin yerine geivermi? bulduk ve bylece , ana fedakrl?klar, ?phesiz, stunun kar?? yan?na yani bize d?t. Bizim, "en ok izinli ulus i?lemi grme hakk?n? elde etmemiz , belki de ba?l?ca ve en nemli kazanc?m?z oldu."9 Lozanda ?tilaf Devletleri ile ABD aras?ndaki rekabetti ?smet Pa?a ok iyi kulland?.
AMER?KADA LOZAN KONUSUNDA S?YAS? GEL??MELER
ABDnin TBMM Hkmeti ile imzalad??? zel anla?ma lke iinde tart??maya a?ld?. Bu amala D?? Politika Cemiyeti (Foreign Policy Association) inde 5 Nisan 1924 tarihinde bir toplant? dzenlendi. Toplant?n?n ana temas? Lozan Antla?mas? Onaylans?n m? ? idi. Toplant?ya James G. McDonald ba?kanl?k etti.
Konu?mac? olarak Amerika Birle?ik Devletlerinin Berlin Bykelili?ini de yapm?? olan ve Senatonun en gl yelerinden James W.Gerard , Prof.Dr. Edward M.Earle, Papaz Albert W.Staub, Prof. Dr. A.D.F.Hamlin, Dr..James L.Barton, Henry W. Jessup ve di?er davetliler kat?ld?. Senator Gerard, 1920de Kongreye sunulan Harbord raporuyla tavsiye edilen Anadolu ve Gney Kafkasyay? da iin alacak bir Manda teklifine ?iddetle kar?? ?kan komitenin ba?kan?yd? ve bu komitenin ileri srd? Amerikan Mandas?n?n Trkiyenin Turanla birle?mesine yol aaca??n? iddia etmesi zerine reddedildi. Columbia niversitesi Profesrlerinden Alfred Dwight Foster Hamlin ise Robert Kolejini 1863 y?l?nda kuran Cyrus Hamlinin o?luydu. Dr. James L. Barton ise ?stanbuldaki Protestan Bordunun yetkilisi idi.
SENATOR GERARD LOZANIN ONAYLANMASINA ??DDETLE KAR?I IKIYOR
A??r? Ermeni yanl?s? Senator Gerard ; Amerikan?n Yunanistan? ve Sovyetler Birli?ini ?imdiye kadar tan?mad???n? ve lkelerle antla?ma imzalarken ve onaylarken ok temkinli ve yava? davranmas?n?n Amerikan gelene?i oldu?unu belirtti. Senatr Gerard daha da ileri giderek, Mustafa Kemal Pa?an?n Caniler Hkmetini neden bu kadar h?zl? tan?yal?m ? Acele etmeye gerek yok. Bekleyelim ; hkmetlerinin ya?ay?p ya?amayaca??n? grelim ; Mustafa Kemal Pa?an?n gsz cani hkmetini tan?makta acele davranmayal?m .11 Toplant?da sz alan Prof. Earle ise , daha makul konu?arak, Trklerin 1912-13 Balkan Harbinde ok byk s?k?nt? ekti?ini, 400.000 ki?inin Makedonyadan srld?n ve 1915-16da Do?u Anadoluyu i?gal eden Rus Ordusunun 800.000 insan? topraklar?ndan srd?n belirterek, ?smet Pa?an?n ?u an lkede 1 milyondan fazla mltecinin varl???ndan bahsetti. Trkler Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas? konusunda ok kararl?d?rlar. Gerekirse yeniden sava?? gze alabilirler. Bu yzden ?tilaf devletleri Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas? konusunda Trklere direnemediler. Amerikada kapitlasyonlar?n kald?r?lmas?ndan zarar grecektir. Amerikan?n ekonomik haklar?n?n korunmas?na gelince Trklerle yapt???m?z bu antla?ma birok a?dan evvelkilerden daha iyidir ve Amerikan i?adamlar? di?er yabanc?lar gibi Trkiyede al??maya devam edeceklerdir. Amerikan ticaret gemilerinin Bo?azlardan gei? konusuna gelince , bar?? ve sava? dneminde gemilerimiz antla?man?n bir paras? olan Bo?azlar rejimine gre serbeste giri?-?k?? yapabileceklerdir. Amerikan i?adamlar? da Antla?man?n onaylanma s? taraftar?d?rlar. Antla?man?n kar??tlar? ise Amerikan-Trkiye ticaretinin ok az oldu?unu ne srmektedirler. Gerek byle de?ildir. 1900 y?l?nda, Amerikan?n Trkiyeye ihracat? 50.000 Dolar iken. 1913 y?l?nda ihracat 3.500.000 Dolara ykseldi. 1920 y?l?nda ise 42.200.000 Dolara ykseldi. Trkiyeden Amerika Birle?ik Devletlerine yap?lan ihracat ise ; 1913 y?l?ndaki 22.100.000 Amerikan Dolar?ndan 1920 y?l?nda 39.000.000 Dolara ykseldi. 1919-1922 y?llar? aras?nda Amerikan?n yaln?z Konstantiniyye ile olan ticareti y?ll?k 30 Milyon Dolara ykseldi. Anti-emperyalist yap?da bir ki?i olarak Chester imtiyazlar?na taraftar de?ilim. Bu a?dan Lozan antla?mas?n?n n yarg?larla reddedilmesinin hibir anlam? yoktur.
Toplant?da sz alan Dr.James L.Barton ise Lozan Antla?malar?n?n yzy?ll?k birikimin yok edilmemesi a?s?ndan onaylanmas?na taraftar oldu?unu syledi. Lozanda Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas?n?n Amerikan Protestan Cemaati ve Amerikan tccarlar? iin 1830dan geriye gitmek oldu?unu ancak Trkiyede cemaatin e?itim kurumlar?n?n kapanmas?n?n ve Trkiye ile nemli boyuta gelen ticaret hacminin azalmas?n?n olumsuz olaca??n?, ve yaln?z Amerikan Protestan Cemiyeti de?il btn yabanc? okullar?n ayn? rejime tabi olaca??n? syledi. Yeni Trk Devletinin icraat?n? ve tutumunu beklemek gerekti?ini belirtti.13 Amerikan Senatosunda Evangelist ve Ermeni lobilerinin etkisiyle Lozan Antla?malar? Senatoda reddedildi. ABD Ankara Hkmetiyle ancak 1927de diplomatik ili?kiler kurdu ve 1937 y?l?nda Bykelili?ini Ankaraya ta??d?.
TRK M?LL?YET?LER?N?N AYAK SES? M?SYONERL??? TED?RG?N ETMEYE YETTI
23 Temmuz 1919da Erzurum Kongresinde Kongre ba?kanl???na seilerek Trk Milliyeti Hareketinin lideri olan Mustafa Kemal Pa?a ve arkada?lar? Sevre ve Mandaya kar?? ?karak, ba??ms?z bir Cumhuriyetin kurulaca??n? a?klad?. Bu geli?me bile Anadoluda ki Amerikan Protestan Misyonerlerini tedirgin etmeye yetti. Erzurumda ki Amerikan Misyoneri Robert Stapleton Erzurum Kongresi sonras?n? ?yle anlat?yordu : Milliyeti taraftarlar?n bu toplant?s?nda , hareket kendini hem ?stanbul Hkmeti ve hem de ?tilaf Devletlerine kar?? olarak tan?mlad?. Milliyetilerin amalar? a?ka ifade edilmi?ti. Her ?eyden nce, onlar Anadolunun bir Trk Devleti olarak toprak btnl?nn korunmas?ndan yanayd?lar ve yabanc? mdahaleye kar?? meydan okudular ve herhangi bir manday? reddettiler. E?er Sultan yabanc? mdahaleye direnmezse ?stanbula alternatif bir hkmet kuracaklard?. Kongre Mustafa Kemal Pa?ay? ba?kan olarak seti. Bu andan itibaren o byk bir sorumluluk alarak liderli?i stlendi. ?uras? a?k ki, kendisini Trk Milliyetili?ine adayan Erzurumda art?k Amerikan misyonerlerine yer kalmad?.
Amerikan Bordu Mustafa Kemal ve arkada?lar?n? k?sa zamanda ba?ar?s?zl??a u?rayacak maceraperestler srs oldu?unu iddia etti. 23 Nisan 1920de TBMM Hkmetinin kurulmas?ndan sonra , Kas?m 1920de Trk Hkmeti Harputta ki Amerikan Koleji Mdr Dr.Riggsin y?k?c? faaliyetlerinden dolay? Harputu terketmesini istedi. TBMM Hkmeti birok yabanc? okula denetiler atad?. 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antla?mas?nda Kapitlasyonlar?n kald?r?lmas? ve 3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat (E?itimde Birlik) Kanunu btn yabanc? okullar?n Trk Kanunlar?na tabi olmas?n? ve biro?unun kapanmas?n? sa?lad?. Yabanc? okullarda Trk Tarihi ve Trk Edebiyat? dersleri art?k Trk hocalarca okutulmaya ba?land?.
Bylece Amerikan Protestan Misyonerlerinin Ermeni yanl?s? ve d?manca faaliyetleri, Trk Milliyetilerinin yeni Trk Cumhuriyetini kurmas? ile sona ermi? oldu.
Amerikan Protestan Misyonerli?ini Bitiren Trk Milliyetisi Kadronun Lideri: Gazi Mustafa Kemal Pa?a
SONU
Osmanl? topraklar?na 1820 y?l?nda Kk Asyaya ba?ta Yahudiler, Grekler, Ermeniler ve Mslmanlar? dahi Protestan Hristiyanl??a dndrmek gibi topik ve hayalperest ideallerle ayak basan Amerikan Evangelist Misyonerler , alanda gereklerle kar??la??nca, 1850li y?llardan sonra tamamen Gregoryan Ermenileri Protestanl??a evirmeye yneldiler ve zellikle Kk Asyada e?itim ve sa?l?k kurumlar? kurmaya a??rl?k verdiler. Trk Milliyetileri ; Sevr Antla?mas?n? pe atarak ,1920 y?l?nda TBMM Hkmetini kurdular , 9 Eyll 1922de Yunan glerini ?zmirde denize dkerek Anadoluyu d?man glerinden temizlediler ve 24 Temmuz 1923 Lozan Antla?mas?n? imzalayarak , lkeyi prangaya alan kapitlasyonlar? kald?rarak toprak btnl?ne sahip ba??ms?z bir devlet kurdular. Mustafa Kemal Pa?a liderli?indeki Trk Milliyetileri 29 Ekim 1923te Trkiye Cumhuriyeti Devletini kurarak bu kutsal mcadeleyi taland?rd?lar. Lozanda sonuland?r?lamayan Bo?azlar Sorunu, Atatrkn ak?ll? politikalar? sayesinde 1936 Montr Antla?mas? ile sonuland?r?ld? ve Bo?azlarda Trk Hakimiyeti sa?land?. Bylece, Trk Milliyetileri y?k?c? misyoner faaliyetlerine son vererek , milli devlet ve milli kltre dayanan yeni bir ba??ms?z devlet kurmu? oldu.